در سودای قدرت

۲۵ دی ۱۳۹۲
نگاهی به کتاب غلامان خاصه: نخبگان نوخاستهٔ دوران صفوی
شاه عباس طبقه‌ای را که ممکن بود سودای شاهی در سر بپروراند و شامل وزرا و برخی اندیشمندان می‌شد عملا با طبقه‌ای جایگزین کرد که «برده‌بودگی‌اش» خصلت «وفاداری» و «گوش به فرمانی محض» را بر او تحمیل می‌کرد.

 

 

/ لیلا پاپلی یزدی/

 

 

پرسش عمیق تاریخی در مورد دوره صفوی، چگونگی بسط قدرت مطلقه این سلسله در فرایندی نسبتا کوتاه مدت است. پیش از صفویان حکومت‌های تاریخی ایران تمرکزگرا و یکسان‌ساز تلقی نمی‌شدند. اما سیاست صفویان به طور مشخص و بیش از همه در دوره شاه عباس، بر تمرکزگرایی شدید نسبت به پایتخت (از منظر جغرافیایی)، تمرکز بر خاندان شاهی و یک خوانش مشخص از اسلام متکی بود. این راهکار به یکسان‌سازی شدید، حذف هر تفکر مخالف و هر خوانش غیر شیعی از اسلام منجر شد. اما از منظر تاریخی راهکار صفویان برای این حجم وسیع از یکسان‌سازی و تمرکزگرایی چه بوده است؟. آنان چگونه از خرد شدن قدرت در خاندان سلطنتی جلوگیری می‌کردند؟

سوسن بابایی و همکاران مورخش در این کتاب، تشکیل یک طبقه نوظهور در دوره صفوی را یکی از وجوه امکان‌پذیری چنین یکسان‌سازی‌ای قلمداد کرده‌اند، طبقه‌ای که از منظر هرم اجتماعی در میانهٔ طبقه حاکم و جنگاوران و سپاهیان قرار می‌گرفت، هر دو خصوصیت را داشت و در عین حال مستقل عمل می‌کرد. تجمیع ثروت و قدرت در دست طبقه‌ای که نویسندگان آن را «غلامان خاصه» می‌نامند در کل سبب شد تا قسمتی از قدرت و ثروت ملی از دست شاهان صفوی خارج شود و در واقع طبقه مذکور با هدف حفظ خود به حفظ موقعیت «شاه» بپردازد. بنابراین در یک فرایند تاریخی کوتاه مدت غلامان این امکان را پیدا کردند تا نقش خاندان سلطنتی را بازی کنند با این تصویر که توانایی و امکان دستیابی به قدرت را به دلیل پیشینه‌شان ندارند. این طبقه به ویژه در دوره «شاه عباس» امکان ظهور اجتماعی یافت.

شاه عباس الگوی نوینی از ارباب- برده را قوام بخشید که در واقع پادزهری در مقابل حکومت طایفه‌ای بود (ص. ۹). این طبقه شامل بردگان گرجی، ارمنی، خواجگان دربار و زنان کنیز صیغه‌ای بود. برخی از این غلامان به دلیل هوش ذاتی، قدرت بدنی، وفاداری و استعداد سازماندهی امکان بالا رفتن در هرم قدرت می‌یافتند که از معروف‌ترین آن‌ها در دوره شاه عباس الله وردی خان (ص. ۱۹) فرمانده ارتش صفوی در مقابل پرتغالیان است.

بر این اساس، شاه عباس طبقه‌ای را که ممکن بود سودای شاهی در سر بپروراند و شامل وزرا و برخی اندیشمندان می‌شد عملا با طبقه‌ای جایگزین کرد که «برده‌بودگی‌اش» خصلت «وفاداری» و «گوش به فرمانی محض» را بر او تحمیل می‌کرد (صص. ۲۷-۶۲). اما دقیقا همین نکته که برای شخص شاه نقطهٔ قوت «غلامان خاصه» محسوب می‌شد، نقطه ضعف این طبقه نیز به حساب می‌آمد. غلامان که اکثرا در ارتش شاهنشاهی خدمت می‌کردند، در زمان صلح به جای اندیشهٔ شاه شدن به رویکردهای اقتصادی روی آوردند و از آنجا که غلامان گرجی و ارمنی امکان برقراری ارتباط با ممالک غیر اسلامی را نیز داشتند، تجارت اصفهان را در دست گرفتند. تجارت ابریشم و چینی به ویژه سود سرشاری برای غلامان خاصه به ارمغان آورد.

انباشت تدریحی ثروت در دست طبقه نوخاستهٔ غلامان، ناگزیر قسمتی از اقتدار را از دست شاه صفوی خارج کرد. از میان غلامان خاصه، اندیشمندانی ظهور کردند که حالا با دارا بودن ثروت امکان ساخت و ساز مدارس و کاروانسرا‌ها را داشتند (مانند خاندان ساروتقی- بخش ۵) یا می‌توانستند برای استنساخ کتبی مانند شاهنامه سرمایه‌گذاری کنند (ص. ۱۵۶). چنین راهکارهایی علاوه بر وجه اقتصادی، وجه فرهنگی هم به غلامان داد، بنابراین آنان از یکسو با زنان دربار، از سویی با بازاریان و از سویی با ارتش و سرانجام با هنرمندان و فلاسفه رابطه برقرار کردند و این شبکه قدرتمند سبب شد غلامان خاصه به رقیبان قدرت مطلقه شاه صفوی بدل شوند. رقابتی که پس از مرگ شاه عباس در سال ۱۶۲۹ م. به دخالت در قدرت سیاسی منجر شد و کشتار خونین آن سال در حرمسرا سرانجام به قدرت گرفتن شاه صفی انجامید که پسر همسر صیغه‌ای شاه و از کنیزان گرجی بود. این در حالی بود که شاه پیش از این پسران دیگر خود از زنان آزاد را کور یا در حرمسرا حبس کرده بود و به تصور اینکه پسران زنان کنیز به قدرت نخواهند رسید، چاره‌ای برای «صفی» نیندیشیده بود. (ص. ۳۹)

کتاب «غلامان خاصه: نخبگان نوخاستهٔ دوران صفوی» شکل‌گیری طبقه‌ای نو ظهور در دوره صفوی و به ویژه دوره شاه عباس را توضیح و تبیین می‌کند، طبقه‌ای که از ترس موهوم شاهان صفوی از قدرت گرفتن خاندانشان یا خیانت آنان ظهور کرد و به تدریج سهم خود را از قدرت طلب نمود. کتاب یاد شده توسط سوسن بابایی، کا‌ترین بابایان، اینا باغدیانتس-مک کیب و معصومه فرهاد در ۵ بخش و ۲۳۹ صفحه به رشته تحریر درآمده و توسط حسن افشار ترجمه شده است. طبقه‌بندی مشاغل و رتبه‌های غلامان که در انتهای کتاب درج شده و تصاویر رنگی از ساخت و ساز‌ها و مینیاتورهایی که توسط طبقه مورد بررسی حمایت شده، به عینی شدن ذهن خواننده کمک می‌کند. تنها اشکال ساختاری کتاب در بخش پایانی است، به نظر می‌رسد نویسندگان با اضافه کردن یک بخش نهایی و توضیح آنچه در فرایند بر سر طبقه «غلامان خاصه» آمده می‌توانستند الگوی تعمیم دهنده‌ای را در ذهن مخاطب ایجاد کنند و او را به مدلسازی در ساختارهای حاکمیتی مشابه سوق دهند.

نظر شما چیست؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (19)