فرهنگ و هویت فرهنگی

۲۲ بهمن ۱۳۹۲
درسگفتارهای «عدالت اجتماعی در جوامع چندفرهنگی»
جوامع مختلف فرهنگی در ایران زندگی می‌کنند و آنچه مهم است این است که هویت فرهنگی افراد، حقوقی را برای آنها ایجاد می‌کند. به بیان دقیق‌تر، هویت فرهنگی افراد است که محتوا و حقوق شهروندی را تعریف و تبیین می‌کند. بنابراین، بحث حقوق شهروندی بدون توجه به هویت فرهنگی معنا ندارد.

سید علیرضا حسینی بهشتی

 

 

در ابتدا لازم است درباره‌ی ‌برخی دیگر از مفاهیم پایه‌ای که طی درسگفتارهای آینده به آن‌ها اشاره خواهد شد، توضیحاتی بدهم؛ مفاهیمی مانند فرهنگ، هویت، هویت فرهنگی و جامعه‌ی‌ فرهنگی.

 

 

 

 

تعاریف فرهنگ

واژه‌ی‌ culture از واژه لاتینی cultura مشتق شده که به معنی باروری و پرورش است. cultura animi  را نخستین بار سیسرو به کار برد به معنی باروری و پرورش روح. در قرن 17 میلادی این واژه به معنی ارتقاء و تعالی روحی و معنوی فرد به کار می‌رفت. اما در قرن‌های 18 و 19 میلادی به عنوان توصیفی برای ذهنیت مردم یا ملت به کار گرفته شد. این تعبیر که کم و بیش در میان ما هم رایج است که می‌گوییم فلان فرد یا جمع «بافرهنگ» یا «بی‌فرهنگ» هستند، از همین تعریف برخاسته است. توجه داشته باشیم که این دوره، همزمان است با اوج گسترش مستعمرات کشورهای اروپایی در آسیا، آفریقا و آمریکای جنوبی و در پس این معنایی که برای فرهنگ به کار برده می‌شد، نوعی اروپامحوری و قوم‌گرایی وجود داشت. بر اساس مباحث فلسفه‌ی ‌تاریخ که امثال هگل طرح می­کردند و در فلسفه‌ی ‌اثبات‌گرایانه‌ی ‌آگوست کنت هم اثرات آن را می­بینیم، برای تمدن‌ها و ملت‌ها حیاتی «انسان‌واره» تصور می‌شد و بنابراین وقتی به مراحل رشدیافته می‌رسیدند به آن ملت­ها «بافرهنگ» خطاب می‌شد. در مقابل، ملل عقب‌افتاده و بدوی­ را به لحاظ فرهنگی عقب‌افتاده یا «بی‌فرهنگ» می‌نامیدند. بعدها این طرز تفکر، بستر شکل‌گیری نظریه‌های توسعه شد و تا مدت­ها همین روح بر آن حاکم بود. نخستین پرسش نظریه‌های توسعه این بود که هر ملت در کدام مرحله تاریخی از رشد قرار دارد. در واقع، در این نگرش، یک نوع زندگی معین را به عنوان سبک ایده‌آل مطرح می­کنید و از همه ملل دیگر می­خواهید تلاش کنند که به این سبک ایده‌آل برسند.

با رشد و گسترش مطالعات مردم شناختی، مفهوم فرهنگ از قرن 20 در زمره یکی از محوری‌ترین مفاهیم مطرح در این رشته در آمده که معمولا به دو معنی به کار می‌رود:

  1. استعداد رشدیافته‌ی ‌بشر در تجسم تجربیات خود از طریق تخیل و خلاقیت
  2. شیوه‌های متفاوت زندگی انسان‌ها که در کردارهایشان نمایان است 

استعداد رشدیافته‌ی ‌بشر در تجربیات او در آفرینش‌های هنری و نیز پدیده‌های فرهنگی در انواع مختلف آن تجلی پیدا می‌کند و شیوه­های مختلف زندگی انسان­ها، در اعمال و کردارشان، مثل مناسک مذهبی و اعیاد ملی، نمایان است. مطابق تعریف تیلور، مردم‌شناس برجسته‌ی ‌قرن بیستم، فرهنگ یا تمدن آن تمامیت پیچیده‌ای است که دانش، اعتقاد، هنر، اخلاقیات، قانون و عاداتی را در بر می­گیرد که انسان به عنوان عضوی از اجتماع داراست. در دانش‌نامه‌ی ‌بریتانیکا هم در تعریف فرهنگ آمده است که رفتاری است مختص انسان اندیشه‌ورز به اضافه‌ی ‌اشیای مادی به عنوان جزء جدایی‌ناپذیر آن رفتار. فرهنگ به ویژه از اعتقادات، رسوم، قوانین، نهادها، ابزار، فنون، آثار هنری، آداب و مناسک دینی و امثال آن شکل یافته است. در دانش‌نامه‌ی ‌کمیریج هم آمده که فرهنگ یعنی شیوه‌ی ‌زندگی گروهی از مردم که از الگوهای رفتاری و اندیشه‌ای که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده، تشکیل می‌شود. این مفهوم شامل اعتقادات، ارزش ها، زبان، سازمان سیاسی، فعالیت‌های اقتصادی و فنون به مثابه ابزار آن می‌شود. همچنین درباره‌ی ‌فرهنگ گفته شده که عبارت است از منظومه‌ای از الگوهای رفتاری که از طریق یادگیری، جزء ویژگی­های اعضای یک جامعه محسوب می­شود. فرهنگ بعد از این که انسان پا به عرصه‌ی ‌حیات می­گذارد بر قامتش پوشانده می‌شود. بنابراین، عامل یادگیری اجتماعی، در شکل‌گیری فرهنگ مهم است، هرچند برای حفظ ارزش­های فرهنگی می­توان به دخالت انسان­ها قائل بود. شاید هم بتوان گفت که یک جریان دو وجهی در مساله فرهنگ وجود دارد: بخشی که به طور ناخودآگاه کسب می­کنیم و بخشی که به طور خودآگاه به ما شکل می‌دهد. شاید یکی از جامع‌ترین تعاریفی که می‌توان از فرهنگ ارایه کرد این است که بگوییم فرهنگ سبک زندگی گروهی معین از مردم است و شامل هر چیزی می­شود که می­اندیشند، انجام می­دهند و می­سازند؛ از جمله آداب و رسوم، هنرهای تجسمی و نظام مشترک رفتار و احساس.

همچنین، گفته شده که فرهنگ در سه مفهوم به کار می‌رود:

  1. ذوق و سلیقه‌ی ‌خوب در ادبیات و هنر
  2. الگویی یکپارچه از دانش، باور و رفتار انسان که به توانمندی تفکر انتزاعی و آموزش اجتماعی وابسته است.
  3. مجموعه­ای از رفتارها، کردارها و اهداف مشترکی که یک نهاد، سازمان یا گروه را توصیف می­کند.

توجه کنید که بیشتر تعاریفی که مطرح شد، خالی از اشکال نیست. مثلاً معمولاً بسیاری از تعاریفی که راجع به فرهنگ شده بر اجزای آن متکی است مثل دین، زبان، مناسک، آداب و رسوم و واقعاً روشن نیست که آیا این‌ها پدید آورنده‌ی ‌فرهنگ‌اند یا فرهنگ پدیدآورنده این‌ها. من ترجیح می­دهم از این به بعد توافق ­کنیم که فرهنگ به معنی شیوه­ها و الگوهای زیستی است و این می­تواند در قالب گفتمان­ها تجلی پیدا کند که شامل حوزه میدان عمل و نظر آدمی می­شود. قطعاً آنچه که ما در بحث­هایمان از فرهنگ منظور می‌کنیم، با فرهنگی و بی‌­فرهنگی افراد نیست چرا که همه به هر حال فرهنگی دارند و فرهنگ برتر و فروتر هم برای ما مفهوم ندارد.

هویت

بحث درباره‌ی ‌هویت identity، بسیار مفصل و پیچیده است. در بحث ما، مهم این است که توجه کنیم وقتی می­گویم من دارای هویتی خاص هستم، همزمان دارم می­گویم من از دیگران متفاوت هستم. هویت در رابطه با مجموعه­ای از تفاوت­هایی شکل می­گیرد که به لحاظ اجتماعی به رسمیت شناخته شده باشد. بنابراین، وجود تفاوت­ها برای موجودیت یک هویت، اساسی است. پس وقتی می­گوییم ملت ما دارای فلان هویت است، به طور همزمان داریم آن را در تمایز با هویت دیگر ملل تعریف می­کنیم. این نکته مهم است، چرا که می­خواهیم ببینیم می­توان به الگویی دست پیدا کرد که در عین احترام به تفاوت­ها، شیوه ای از همزیستی مسالمت‌آمیز را به ما نشان دهد یا خیر؟ بنابراین، به دنبال محو تفاوت­ها نیستیم و نمی­توانیم هم باشیم، بلکه به دنبال یافتن راه حلی هستیم که بتوان تفاوت­ها را در صلح و صفا کنار هم نشاند تا به طور مسالمت‌آمیز زندگی کنند.

نکته‌ی ‌مهم دیگر این که هویت ماهیتاً ارتباطی و جمعی است. در ادبیات جهان، با نوعی از داستان‌نویسی‌های تخیلی و فلسفی- اجتماعی مواجه هستیم که در ادبیات خودمان هم مثلا در سلامان و ابسال و یا حی بن یقظان با همین ژانر برخورد می‌کنیم. این ژانر به خصوص در قرن 18 و 19 میلادی رایج بود و در برخی از آثار به جای‌مانده، سرگذشت افراد دور افتاده از اجتماع بیان می‌شود، مثل داستان رابینسون کروزو اثر دانیل فو. نکته‌ی ‌مهم این است که فردی مثل رابینسون کروزو هم که با هیچ انسان دیگری ارتباط ندارد، هویت خود را می­شناسد و تعریف می­کند. اگر انسانی تنها هم در جزیره‌ای زندگی کند، تفاوت خود را با جانوران و اشیائی که پیرامونش وجود دارد می‌شناسد. حتی یک انسان تک و تنها هم از روی تفاوت‌گذاری‌ها و فاصله‌گذاری‌هایی که انجام می‌دهد، به شناخت هویت خود دست پیدا می‌کند. بنابراین، نقش تفاوت­ها در تعیین هویت ما نقشی انکارناپذیر است. در واقع، وقتی با تعیین هویت خود سروکار داریم، می­گوییم ما چه هستیم و چه نیستیم و این یعنی مرزبندی بر اساس تفاوت­ها.

نویسنده‌ای هست به نام استوارت هال که درباره هویت انسان مدرن تحلیل جالبی ارایه داده است. وی سه مفهوم از هویت، یا به تعبیر دقیق‌تر، سه تفسیر از هویت انسانی را در تاریخ تفکر مدرن غرب شناسایی می‌کند. یکی «خودِ روشنگری» که در آن انسان، یک فرد است که هویتی متمرکز و یکپارچه دارد. در هویت او لایه­بندی­ها دیده نمی­شود و برخوردار از توانایی خردورزی، آگاهی و عمل است. با این خود به دنیا می­آید و همواره این خود همراه اوست. بعدها یک «خودِ جامعه­شناختی» مطرح شد چون دیدند این طور نیست که فرد، هویتی ثابت داشته و از محیط اجتماعی متاثر نباشد. هویت هم متأثر از جامعه است و هم می­تواند شکل‌های مختلفی بگیرد. خود جامعه‌شناختی، به عنوان پلی میان درون و بیرون مطرح شد. استوارت در تمایز با این دو تفسیر، «خودِ پسامتجدد» (پست مدرن) را مطرح می­کند و می­گوید در این دوره، خود این طور شناخته می­شود که هویتی ثابت ودائمی ندارد. بر خلاف خود جامعه‌شناختی، بی‌انتها و گوناگون است و بر این اساس با نظام­های مختلفی که ما را در بر گرفته و از طریق خود تصور می­کنیم، هویت‌مان دائماً در حال تغییر و سیال است.

توجه به چندلایه و چندگانه بودن هویت فرد، در کتاب ارزشمند داریوش شایگان با عنوان افسون زدگی جدید، هویت چهل تکه و تفکر سیار هم بحث شده که توصیه می‌کنم مطالعه کنید. واقعیت این است که ما هویت­های چندلایه داریم که در رابطه با اجتماعات مختلف، یکی از این لایه­ها هر بار برای ما مهم­تر می­شود. مثالی عرض کنم. یکبار می­گویم که «من یک انسان هستم» و اینجا خودم را از موجودات دیگر متمایز می­کنم یعنی جانداران مثل جانوران و گیاهان و نیز بی­جان­ها. یک بار می­گویم «من یک انسان هستم که درقرن بیست و یکم زندگی می­کنم». در اینجا بخش دیگری از انسان‌ها را که در زمان‌های دیگر زندگی می‌کرده‌اند از خودم جدا کرده‌ام. بعد می‌گویم «من انسان قرن بیستمی مسلمان هستم»، یعنی غیرمسلمان­ها را خارج از دایره‌ی ‌هویتی قرار داده‌ام. اگر بگویم «من یک انسان قرن بیستمی شیعه هستم»، بخش دیگری از انسان‌ها را از دایره‌ی ‌هویتی خودم خارج کرده‌ام. به همین ترتیب، می‌توان لایه­های هویتی مختلف را نام برد.

هم‌چنین، با مفهوم نقش اجتماعی آشنا هستید که آنها هم برای ما هویت‌ساز هستند. گاهی خود را به عنوان پدر می­شناسم، گاهی همسر، گاهی همکار. تعریفی که از هویت خود دارم در نوع رابطه‌ای که با دیگران برقرار می­کنم تأثیرگذار است. پس در آن واحد می­توانیم دارای لایه­های هویتی مختلف باشیم. ما می­خواهیم ببینیم در بحث همزیستی مسالمت‌آمیز جوامع فرهنگی در کشور ما،کدام یک از لایه­های اجتماعی و هویتی است که برای ما حائز اهمیت است؟

مفهوم خود روایی

در رابطه با هویت، بحث جالبی هست با عنوان «خودِ روایی» (narrative self)؛ مفهومی از خود که وحدت آن در یکپارچگی روایتی جای دارد که تولد را به زندگی و مرگ متصل می‌کند. درست مثل حکایتی که سرآغاز یک داستان را به میانه و سپس به پایان آن وصل می‌کند. وقتی می­گوییم روایت (narration)، منظور، توضیح و توصیفی است که به ما کمک می­کند به زندگی‌مان به عنوان موجودیتی پیوسته، معنا ببخشیم. اگر روایت­ها را از زندگی‌مان برداریم، با مقاطع ناپیوسته از یک «من» مواجه خواهیم بود: منی که در فلان سال به دنیال آمدم، منی که در فلان مدرسه تحصیل کردم، منی که به فلان دانشگاه رفتم، منی که خانواده تشکیل دادم، منی که مشغول به کاری شدم. اما از کجا که این من، در همه‌ی ‌این مقاطع، یکی است؟ به لحاظ فلسفی نمی­توان گفت این من همان من است. روایت­ها هستند که به ما کمک ­می­کنند مثل یک نخ تسبیح که دانه­های جدا را به هم متصل می­کند، من‌های ناپیوسته‌ی ‌من به یکدیگر پیوند بخورند و در یک نظم معنادار، هویت مرا شکل دهند. روایتی که ما خود را با آن می‌شناسیم است که هویت ما را تعیین می‌کند. به تعبیر مک اینتایر، تنها پس از این که بتوانم به این پرسش پاسخ بدهم که «خود را جزئی از کدام داستان می‌شناسم؟» است که می‌توانم به این پرسش که «چه باید بکنم؟» پاسخ بدهم.

این شناخت نسبت به روایت خود، در ارتباط با روایت مشترک با دیگران هم مطرح است. یعنی ما خود را در جامعه‌ی ‌فرهنگی‌ای تعریف می­کنیم که این جامعه‌ی ‌فرهنگی، از سایر جوامع فرهنگی متمایز است. با این همه، این الزاماً به این معنا نیست که من فقط در یک چارچوب محدود می­توانم حرکت کنم. بخش مهمی از نقدهایی که به «سیاست هویت» وارد کرده‌اند، به این بخش بر می­گردد. یعنی شما ما را محکوم می­کنید که در هویتی خاص زندانی باشیم.

باید توجه داشت که مطابق فهم و درک معمول، سنت­ها یک مفهوم محافظه‌کارانه دارند. سنت­ها و هویت­ها همیشه ثابت­ هستند و سعی هم می­کنیم ثابت بمانند. درحالی که مباحثی که طی چند دهه‌ی ‌اخیر مطرح شده، چنین نگاهی ندارد و تنها صحبت از یک پیوستگی می­کند. آنجا که مک اینتایر می‌گوید «شورش فرد بر علیه هویت خود، راهی برای بیان آن است»، به یک نکته‌ی ‌بسیار مهم اشاره می‌کند. ما انسان­ها همواره در یک تار و پود گفتمانی زندگی می­کنیم. حتی وقتی باورها و عقایدتان را تغییر می­دهید، در حقیقت خود را از یک تار و پود گفتمانی به یک تار و پود گفتمانی دیگر منتقل می­کنید. مثلاً اگر­ بگویم من تا حالا به خدا باور داشتم و از این پس به خدا باور ندارم، خود را از تار و پود گفتمانی خداباوری به تار و پود گفتمانی خداناباوری منتقل کرده‌ام. ولی به هر حال نمی توانم خارج از تار و پود گفتمانی قرار گیرم. در هر حال، من عضو یک جامعه‌ی ‌فرهنگی هستم.

در مناقشه‌ی ‌علمی بزرگی که بین پوپر و کوهن درباره چگونگی تفسیر تحولات معرفت‌شناختی در فلسفه علم در جریان بود، مک اینتایر مقاله‌ای بسیار جالب نوشت که در سال 1977 منتشر کرد با عنوان «بحران‌های معرفت‌شناختی، روایت دراماتیک و فلسفه‌ی ‌علم» که در آن، تفسیری عمیق از بحران معرفت شناختی ارایه کرد. ابتدا به تعریف فرهنگ پرداخت: «ببینیم داشتن یک فرهنگ به چه معناست. معنای تعلق به یک فرهنگ، سهیم بودن در شاکله‌هایی است که در آنِ واحد بناکننده و هنجاری هستند و هم به عمل معنادار من شکل می‌دهند و هم ابزار من برای تفسیر اعمال دیگران است.» زمانی که این شاکله‌ها دیگر توانایی معناسازی برای عمل من یا تفسیر عمل دیگران را از دست بدهند، من با بحران معرفت‌شناختی مواجه می‌شوم. سپس، برای مثال، داستان نمایشنامه‌ی ‌هملت، شاهزاده‌ی ‌دانمارکی اثر ویلیام شکسپیر را از این منظر تجزیه و تحلیل می‌کند. با بازگشت هملت از ویتنبرگ، شاهزاده با تفاسیر مختلفی برای توضیح دگرگونی‌هایی که در غیاب او در کشورش و به خصوص در دربار پدید آمده مواجه می‌شود. مشکلی که برای هملت پیش می‌آید این است که روایت دراماتیک خانواده‌ی ‌سلطنتی و پادشاهی دانمارک که از طریق آن جایگاه خویش در اجتماع و روابطش با دیگران را می‌شناخت، به واسطه‌ی ‌شک و تردیدهای تفسیری عمیق، در هم شکسته است. به بیان دیگر، بحران معرفت‌شناختی، همیشه بحرانی است در روابط انسانی. بحران معرفت‌شناختی زمانی حل می‌شود که روایتی جدید که فرد را قادر می‌سازد هم بفهمد چگونه می‌تواند باورهای خود را نگه دارد و هم چگونه بوسیله‌ی ‌آنها گمراه شده است، ساخته شود. فرد باید بفهمد که معیارهای حقیقت و شناخت را چگونه باید صورت‌بندی مجدد کند. بر این اساس، نشانه‌ی ‌این که یک سنت در بحران است این است که طرق اتصال مألوف آن به آنچه به ظاهر به نظر می‌رسد هست و آنچه واقعا هست، فرو می‌ریزد. مکاتب اخلاقی، فلسفی و دینی، تنها زمانی می‌توانند از بحران معرفت‌شناختی بیرون بیایند که بتوانند با ارجاع و استفاده از منابع درونی خود، پاسخ‌های قانع‌کننده‌ای به پیروان خود، از طریق ارایه‌ی ‌روایتی جدید و پاسخ اقناع و ارضا‌کننده به پرسش‌های جدید و شرایط جدیدی که با آن مواجه هستند، بدهند. سنت‌ها و مکتب‌هایی که نتوانند از بحران‌های معرفت‌شناختی سالم بیرون بیایند، محکوم به فراموش شدن خواهند بود.

نمونه‌ی ‌بسیار جالب دیگری که اخیرا مطالعه کرده‌ام و توصیه می‌کنم بخوانید، رمان سه جلدی از یاشار کمال است با عنوان داستان جزیره که آن هم از این منظر، جالب توجه است. داستان، با بیانی بسیار زیبا و جذاب و ترجمه‌ای که انصافاً بسیار شیواست، به توصیف تحولات عمیق و گسترده‌ای که پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی جامعه‌ی ‌عثمانی در جامعه یونانیان و ترک‌های ساکن قلمروی امپراتوری عثمانی رخ می‌دهد می‌پردازد. من تنها به یک بعد آن اشاره می‌کنم و آن، توصیفی است که از نبرد سرنوشت‌ساز و در عین حال تلخ بلندی‌های الله‌اکبر از ابتدای رمان تا انتهای آن، دچار تحول می‌شود و روایت آن، از یک جنگ پیروزمندانه و افتخارآمیز، به شکستی تلخ و مفتضحانه، تغییر می‌یابد.

مثال دیگر، مربوط به وضعیتی است که پس از پذیرش قطعنامه 598 و اتمام جنگ در کشور ما پیش آمد. آن وضعیت، نمونه‌ای از همین بحران‌های معرفت‌شناختی بود. افرادی بودندکه اگر همه 8 سال را هم در جبهه‌های جنگ نبودند، دست کم به نوعی ارتباط داشتند، می­رفتند و می­آمدند یا از جنگ پشتیبانی می­کردند. جنگ که تمام شد، اینها به خانه‌هایشان برگشتند در حالی که هنوز روایت خود را از موقعیت کشور و انقلاب داشتند و با آن، زندگی را تفسیر می­کردند. حال چنین فردی، پس از مشارکت و مشاهده‌ی ‌آن همه فداکاری­ها و سختی­ها، بر می­گردد می­بیند دراین مدت که او نبوده، یا در فاصله‌ی ‌یکی دو سال بعد از جنگ، کسانی که حتی روی جبهه را هم ندیده و دغدغه جنگ نداشتند، به وضعیت دیگری رسیده‌اند. به فکرش می‌رسد که ما سرمان کلاه رفته است. ما رفته‌ایم جنگ کرده‌ایم و عده‌ای کاخ­ها برافراشتند. بنابراین تضاد شدیدی ایجاد شد که راه‌حل‌های ارایه شده برای حل آن بحران هم راه‌حل‌های خوبی نبود. مسئولان وقت گفتند شما اصلاً نگران نباشید. ما به شما امکانات و انحصارات اقتصادی می­دهیم و شما فرصت جبران خواهید داشت. پس از آن بود که ستادهای خاص اقتصادی تشکیل شد که همین­ها امروز از معضلات بزرگ اقتصاد کشور هستند.

این روایت­ها وقتی شکل می­گیرند، انسان­ها دچار بحران معرفت‌شناختی می­شوند، چنان که جوامع هم دچار بحران معرفت‌شناختی می­شوند. پرسش‌هایی مانند این که چه می­شود که راه برای مشروطه باز می­شود؟ یا بعد از کودتای 28 مرداد چه اتفاقی می­افتد که پارادایم‌های جدید می­آیند؟ نو اندیشی دینی چگونه رشد پیدا می­کند؟ را با استفاده از این نظریه‌ی ‌بحران‌های معرفت‌شناختی و خودِ روایی می‌توان به خوبی تبیین کرد و شکل‌گیری بسیاری از تحولات تاریخ فکری معاصر ما قابل توضیح خواهند بود.

 

هویت فرهنگی

اما درباره‌ی ‌هویت فرهنگی، در دهه‌های اخیر با شکل جدیدی از مفهوم هویت روبرو هستیم که به جای این که انسان را تمامیتی یکپارچه تصور کند، به تعدد ویژگی‌های فرهنگی در هر فرد معتقد است. بنابراین صحبت از فرهنگ واحد نمی­کنیم و سیر خطی را برای تکامل فرهنگی انسان­ها در نظر نمی­­گیریم. گوناگونی هویت‌های فرهنگی، می­تواند منشأهای مختلف داشته باشد: محل زندگی، جنسیت، نژاد، ملیت و قومیت و مانند آن. فرهنگ چون از نسلی به نسل دیگر منتقل می­شود و در بستر آموزش اجتماعی شکل می­گیرد، به عنوان میراث تاریخی حائز اهمیت است و ملت­ها بسترساز چارچوب هویتی‌ای هستند که بر واقعیت بیرونی فرهنگ تأثیرگذار است. علاوه بر آن که جوامع فرهنگی مثل جوامع مبتنی بر زبان خاص یا دین خاص مطرح می­شود، در دهه‌های اخیر، به خصوص با گسترش شبکه‌های اجتماعی، ممکن است گروه­ها و هویت‌های جدید شکل بگیرند که در شبکه‌های دوستی با هم پیوند برقرار کنند و این هویت پیرامون هر چیزی می‌تواند شکل ­گیرد: موسیقی، سبک خاصی از زندگی، سیاست، زنان بیوه، مجردها و غیره. بنابراین رسانه­ها هم می­توانند در تعیین هویت‌های جدید تأثیرگذار باشند.

 

جامعه‌ی ‌فرهنگی

در جلسه اول اشاره کردم که قرارداد می­کنیم اجتماع را برای society و جامعه را برای community به کار ببریم. منظور ما از اجتماع، مجموعه‌ی ‌افرادی است که به طور غیرارادی دور هم جمع شده‌اند، درحالی که وقتی صحبت از جامعه می­کنیم، اعضای آن مشترکاتی دارند مانند هدف مشترک یا سبک زندگی مشترک. در عین حال باید توجه داشت که قبلاً عامل سرزمینی نقش مهمی در شکل‌گیری جوامع داشت، اما به علت مهاجرت‌های فراوان و گسترش ارتباطات، عامل سرزمینی درحال کمرنگ شدن است. آنچه مهم است این است که جامعه به یک گروه اجتماعی اتلاق می­شود که معمولاً در یک مکان زندگی می­کنند و در نتیجه علایق مشترک، درجه‌­ای از تعاون اجتماعی و نیز نوعی احساس تعلق میان اعضای آن دیده می­شود . چیزی که اعضاء را به یکدیگر متصل می­کند، سبک زندگی یا آموزه‌های فراگیر و جامع است که ابعاد مختلف زندگی را تعریف می­کند یعنی کسب و کار، تعلیم وتربیت، روابط خانوادگی و باورهای دینی را تحت تأثیر قرار می­دهد. فرهنگ به واسطه‌ی ‌سبک زندگی مشترک، ادبیات، هنر، سبک معماری، موسیقی، مناسک، آداب متمایز، پدید آورنده‌ی ‌هویت اعضای جامعه فرهنگی است.

مقاله‌ی ‌خوبی را خانم دکتر فاطمه صادقی نوشته‌اند تحت عنوان کلی «پنهان از تاریخ» که نشان می‌دهد تصور این که یک ملت یک فرهنگ دارد چگونه به وجود آمد و چرا این تلاش­ها شکست خورد. بنابراین در یک کشور هم با یک فرهنگ واحد روبرو نیستیم. توجه کنید که گاهی هویت­ها مرکب هستند یعنی ترکیبی از لایه‌های مختلف هویتی هستند که هر بار یکی از این لایه­ها رو می­آید و اهمیت بیشتری در رابطه با جامعه فرهنگی پیدا می­کند.

مثلا اگر در یک نظام سیاسی-اجتماعی زندگی کنیم که عامل دین و هویت دینی به عنوان هویت مهم برای افراد جامعه محسوب نشود، طبیعی است که عامل دیگری رو می­آید مثلا زبان یا این که اهل کجا هستیم. اما اگر در یک نظامی زندگی کنیم که دین و هویت دینی در کانون توجه قرار گیرد و مبنای شناسایی و به رسمیت شناختن حقوق شهروندی شود،  هویت دینی است که مطرح می­شود. مدتی پیش در دیداری که با پژوهشگری که در این حوزه کار می­کند داشتم، ایشان به نکته‌ی ‌خوبی اشاره کرد و می‌گفت شما توجه داشته باشید که الان صورت مساله مثل چند دهه قبل نیست که مثلا برای جامعه‌ی ‌کردزبان، مساله‌ی ‌تفاوت زبانی در مطالبات هویتی آنان در اولویت قرار داشته باشد، بلکه مساله‌ی ‌تفاوت مذهبی است که بارز است.

این مجموعه‌ای بود از مباحثی که می‌خواستم درباره‌ی ‌هویت فرهنگی بیان کنم. اگر به پیرامون خودمان و به خصوص ایران نگاه کنیم، یک نکته را می­توان اذعان کرد و آن این که کشور ما به لحاظ هویتی دارای هویت فرهنگی واحد نیست. جوامع مختلف فرهنگی در ایران زندگی می­کنند و آنچه مهم است این است که هویت فرهنگی افراد، حقوقی را برای آنها ایجاد می­کند. به بیان دقیق­تر، هویت فرهنگی افراد است که محتوا و حقوق شهروندی را تعریف و تبیین می­کند. بنابراین، بحث حقوق شهروندی بدون توجه به هویت فرهنگی معنا ندارد.

وقتی در این‌باره صحبت می­کنیم توجه کنید که گروه‌های متعددی را در نظر می­گیریم. ادیان مختلفی که درکشور داریم، مذاهب مختلفی که داریم، گروه‌های زبانی مختلفی که داریم. همچنین، اگر افرادی داشته باشیم که به خدا اعتقاد نداشته باشند، بی­دینی هم به هر حال برای خودش هویتی است. ولی آیا می­توان گفت بی­دین از حقوق شهروندی محروم است یا کسی که از یک دین به دین دیگر تغییر عقیده می­دهد حقوق شهروندی ندارد؟ همین طور در مورد مهاجران افغان­ که داخل کشور آمده‌اند و به هر حال مهمان ما هستند چه باید کنیم؟ پاسخ به این سؤال‌ها، پیامدهای عینی در سیاست‌گذاری‌ها دارند. مثلا این که فرزندان مهاجران افغانی می­توانند از حق تحصیل برخوردار باشند یا خیر؟ یا مساله اشتغال و درمان آنها و غیره.

سرانجام این سوال پیش می­آید که جوامع فرهنگی چه خیرهای اجتماعی مهمی را به وجود می­آورند؟ بحث‌های مختلفی برای توضیح این مساله مطرح شده است. مثلاً گفته­اند فرهنگ­ها زمینه‌ی ‌فراهم‌کننده انتخاب اعضای جوامع فرهنگی هستند و اگر قرار باشد افراد از آزادی‌شان استفاده کنند، فرصت­های بیشتری برایشان ایجاد می­شود و طیف گزینه‌هاشان گسترده‌تر می‌شود و بنابراین، از این لحاظ، حائز اهمیت است که هویت‌های فرهنگی حفظ شوند. همچنین به این مسئله اشاره شده که توجه و احترام به هویت‌های فرهنگی جوامع فرهنگی، امنیت اجتماعی به وجود می­آورد. وقتی شما به جامعه‌ای احساس تعلق می­کنید، نوعی احساس امنیت اجتماعی دارید. دیگر این که در شکل دادن به خودباوری افراد، نقش مهمی ایفا می­کند. عضویت در جوامع فرهنگی تقویت‌کننده این حس در افراد است که من طریقه‌ی ‌زندگی ارزشمندی دارم و این است که به زندگی من معنا می­بخشد.

 

چرا حکومت‌ها نسبت به پاسداشت هویتهای فرهنگی باید متعهد باشند؟

در پاسخ به این سؤال که چرا دولت­ها در قبال مراقبت و حفظ هویت‌های فرهنگی تعهد دارند، گفته شده از آنجا که هویت‌های فرهنگی در میان خیرهای بنیادینی است که انسان­ها احساس تعلق به آن می­کنند و اساساً انسان با آن شکل می­گیرد، وقتی می­گوییم دولت­ها باید از حقوق شهروندی افراد حمایت کنند یعنی از هویت فرهنگی افراد نیز مراقبت کنند.

همچنین گفته شده دولت­ها نه تنها مسئول حفظ اشخاص هستند بلکه مسئول تأمین شرایطی که آنان بتوانند حقوق خود را به خصوص در حق تعیین سرنوشت خویش اعمال کنند نیز هستند. تحقق حق تعیین سرنوشت خویش به دست خویشتن یکی از شرایطش این است که دولت­ها در حراست از هویت‌های فرهنگی تلاش کنند. شهروندان که تفاوت‌های گوناگونی دارند باید هویتشان به رسمیت شناخته شود. ما گاهی می­گوییم با هویت­ها مدارا می­کنیم یعنی آنها را تحمل می­کنیم. بحثی که مطرح شده این است که این یک مرحله است و می­خواهیم علاوه بر اینکه تحمل می­شویم، هویت‌مان به رسمیت هم شناخته شود. یعنی در فرایندهای کلان تصمیم‌گیری در جامعه، این تفاوت فرهنگی لحاظ شود. بنابراین حق تعیین سرنوشت بر اساس هویت فرهنگی و حفاظت از فرهنگ‌ها، برخاسته از حق شهروندی است و هر شهروندی حق دارد ایده‌ال خود از زندگی سعادتمندانه را تحقق بخشد و دولت­ها اساسا وظیفه‌ای جز فراهم کردن بستر مناسب برای اینکه افراد بتوانند این ایده‌آل­ها را تحقق بخشند ندارند. این به معنی مخالفت با دولت رفاه نیست اما درجهت‌گیری سیاست‌گذاری‌های دولت رفاه تأثیرگذار است.

 

 

 

درسگفتارهای «عدالت اجتماعی در جوامع چندفرهنگی»

سید علیرضا حسینی بهشتی

جلسه هفتم

مکان: «مؤسسه مطالعات دین و اقتصاد»

نظر شما چیست؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (1)