چهره پنهان حرف

۶ اسفند ۱۳۹۲
آیدا زرگران
آن که مرده است، زمانی واقعیتی بوده است و حالا که نیست و اصلاً نیست، یک چهره خیالی از او داریم؛ یک طرح انتزاعی که خود وامی‌ست از همان واقعیتی که زمانی وجود داشته است. یعنی کسی که هستی واقعی‌اش را، و یا واقعیت بودنش را ترک کرده تا موجود دیگری باشد، تا در میان ما نوع دیگری از بودن را ادامه دهد.

هنگامی که آدمی سخن می‌گوید، احساسات و افکار خود را بیان می‌کند؛ عملی که وجه تمایز انسان با سایر موجودات برشمرده می‌شود. در حقیقت، حرف زدن وسیله‌ای برای انتقال اطلاعات بین انسان‌هاست؛ اطلاعاتی از قبیل احساسات، تفکرات، نظرات، ایده‌ها و… هنگامی که انسان بیان خود را با هنر کلامی و آرایه‌های ادبی همراه می‌کند، هنری تازه را می‌آفریند؛ مانند شعر، موسیقی، تئاتر و… تمامی اینها حاصل در هم آمیختن دو وجه دانش زبانی و احساسات انسانی هستند. اینجاست که حرف دیگر همان معنای ظاهری خود را ندارد و چهره پنهانش را می‌نمایاند. «چهره پنهان حرف» تلاشی برای بازنمایاندن همین فرایند است.

این کتاب مجموعه‌ای از مقاله‌ها و یادداشت‌های یدالله رؤیایی درباره شعر، کلمه، نویسش و واقعیت اینها در جهان پیرامون ماست و همان‌طور که از عنوانش پیداست، تمام آنچه را که در پس چهره حرف مخفی شده، پیش چشمان‌مان عریان می‌کند و به ارزیابی می‌گذارد. رؤیایی در بخش‌های مختلف کتاب به فراخور موضوع، نامه‌هایی را از خود و پاسخ‌هایی را که برای نامه‌های برخی دوستان نوشته، آورده است. منطق و معنا در شعر، ظرفیت زبان، خطاب شعر، زبان شعر، تئاتر، عکاسی و نقاشی از جمله موضوعات مورد توجه رؤیایی در این کتاب هستند. او که در مجموعه مقالات اول خود، «هلاکِ عقل به وقتِ اندیشیدن» (۱۳۵۷، انتشارات مروارید) به مطالبی درباره کوربن و سینما اشاره می‌کند، در «چهره پنهان حرف» (1391، انتشارات نگاه) در کنار یادداشت‌هایی درباره تئاتر، عکاسی و نقاشی، حساسیت‌های فکری خود را نشان می‌دهد. در دیگر آثار نثر او، «از سکوی سرخ» یا «مسائل شعر» (۱۳۵۷، انتشارات مروارید) و «عبارت از چیست» یا «از سکوی سرخ ۲»  (۱۳۸۶، انتشارات آهنگ دیگر) نیز چاشنی شعر به چشم می‌خورد که نشان از توجه ویژه وی به این مقوله دارد.

رؤیایی که در ۱۷ اردیبهشت ۱۳۱۱ در دامغان چشم به جهان گشود، آموزش‌های دبستانی و دبیرستانی را در زادگاهش و سپس در تهران در دانش‌سرای شبانه‌روزی تربیت معلم گذراند. نوجوانی و جوانی او به تمایلات مارکسیستی و مبارزه در حزب توده ایران گذشت. در سال ۱۳۳۲ به دنبال کودتای ۲۸ مرداد و فرار از دامغان، مدتی را به زندگی مخفی گذراند و سرانجام در اسفند همان سال دستگیر شد و به زندان افتاد. زندان‌های او زندان باغشاه، زندان زیرطاقی (زیرزمین مخوف پلیس تهران)، زندان موقت، و یک بار دیگر در سال ۱۳۳۶، زندان لشکر ۲ زرهی سلطنت‌آباد بودند.

رویائی پس از خروج از زندان، اولین شعرهای خود را در ۲۲ سالگی نوشت و در مجلات آن زمان با نام مستعار «رؤیا» منتشر کرد. هم‌زمان نیز به تحصیلات خود در رشته حقوق سیاسی در دانشکده حقوق دانشگاه تهران تا درجه دکترای حقوق بین‌الملل عمومی ادامه داد. سپس در وزارت دارایی استخدام شد. او از مؤسسان شرکت انتشاراتی روزن بود. رؤیایی با چند شاعر دیگر، مانیفست «اسپاسمانتالیسم» را منتشر کردند که بعدها به خلق نگرش تازه شعری با عنوان «شعر حجم» منجر شد.

فعالیت‌های مهم زندگی ادبی وی عبارتند از: تأسیس هفته‌نامه ادبی بارو به اتفاق احمد شاملو (ترکیبی از نام‌های مستعار بامداد و رؤیا) در سال ۱۳۴۴، تأسیس شرکت انتشاراتی روزن به اتفاق محمود زند و ابراهیم گلستان در سال ۱۳۴۶، اداره و انتشار دفترهای روزن، فصلنامه‌ای در شعر، نقاشی و قصه با همکاری گروه شاعران شعر حجم در سال‌های ۱۳۴۶ و ۱۳۴۷.

مجموعه‌های شعر او «بر جاده‌های تهی» (۱۳۴۰، انتشارات کیهان)، «شعرهای دریایی» (۱۳۴۰، انتشارات مروارید)، «دلتنگی‌ها» (۱۳۴۴، انتشارات روزن)، «از دوستت دارم» (۱۳۴۷، انتشارات روزن)، «لبریخته‌ها» (۱۳۶۹، آساسیون پرسان پاریس)، «هفتاد سنگ قبر» (۱۳۸۴، نشر گردون)، «منِ گذشته: امضا» (۱۳۸۱، انتشارات کاروان) و «در جستجوی آن لغتِ تنها» (۱۳۸۷، انتشارات کاروان) هستند.

کتاب حاضر آخرین اثر منثور رؤیایی است که هم‌اکنون در پاریس کار و زندگی می‌کند. روش فصل‌بندی کتاب که با توجه به ذهنیت‌های نویسنده و ارتباط منطقی موضوعات در پی هم برای رسیدن به معنایی عمیق و واحد انجام گرفته است، تنها با خوانش دقیق متن قابل فهم و بررسی است. حساسیت رؤیایی در چینش مطالب و بیان مبانی اندیشه و تفکر خود در این کتاب قابل ستایش است:

«آن که مرده است، زمانی واقعیتی بوده است و حالا که نیست و اصلاً نیست، یک چهره خیالی از او داریم؛ یک طرح انتزاعی که خود وامی‌ست از همان واقعیتی که زمانی وجود داشته است. یعنی کسی که هستی واقعی‌اش را، و یا واقعیت بودنش را ترک کرده تا موجود دیگری باشد، تا در میان ما نوع دیگری از بودن را ادامه دهد.

مثل شعر، که پیش از شعر بودن یا شعر شدن، یعنی پیش از آن که به دفتر من بیاید، جایی میان واقعیت‌ها وجود داشت، دیده می‌شد، لمس می‌شد و جابه‌جا می‌شد. عینی بود و ذات داشت. هستی واقعی‌اش را که ترک کرد و به عبارتی، دنیای واقعیت‌ها را که ترک کرد، چهره‌ای دیگر گرفت و چیزی دیگر شد؛ آمد روی کاغذ و میان کلمه‌ها. مثل کلمه، و آنچه کلمه و صورت مادی‌اش را ساخته است. مثل آب که به خاطر زندگی لغتی‌اش، زندگی دریایی‌اش را ترک می‌کند.

این هر سه در ماورا مسکن دارند؛ مرده، شعر، کلمه. هر سه برای این که موجود دیگری بشوند از وجود قبلی‌شان جدا شده‌اند. هر سه ماورایی شده‌اند، هر سه در زندگی تازه‌شان خطر مرگ دارند».

رؤیایی در بخشی از کتاب با عنوان «با چهره‌های دیگرم»، نگاهی تحلیلی به شعر فروغ فرخزاد، شاملو، نادرپور و ذبیح‌الله صفا می‌اندازد. وجود پانویس‌های مختلف در کتاب به خواننده کمک می‌کند منابع و حتی نام‌های آشنایی را که در متن می‌بیند، به دقت بشناسد.

در انتهای کتاب، بخشی با عنوان مؤخره از افشین دشتی آمده است که آنچه را باید درباره نویسنده بدانیم، یک‌جا در اختیارمان می‌گذارد:

«]رؤیایی[ حجم‌گرایی مبانی اندیشه و تفکر خود را نظیر هر جنبش فکری و هنری دیگری در طی زمان دریافته و به تبیین و گسترش آن همت گمارده است. شاید از این منظر پخته‌ترین و منسجم‌ترین نظریات حجم‌گرایانه درباره کلمه و جایگاه آن، تصویر و نگاه، متن، فرم و ساختمان شعر و مبانی و پشتوانه فلسفی آن در مقالات «چهره پنهان حرف» یافتنی باشد. نظریاتی که به واسطه نثر ویژه رؤیایی بیش از آن که جنبه ادیبانه و محققانه به خود بگیرد، برانگیزانندگی خلاقه‌ای را نشان می‌دهد که وام‌دار زندگی شاعرانه نویسنده خود است. این ویژگی کمک کرد تا نامِ تمامِ فصل‌ها را از درون متن‌ها و در تناظر با موضوعِ هر فصل بیابم. آن هم با اشاره‌هایی که خودِ رؤیایی در متن به موضوعِ کار خود می‌کند؛ چه آنجا که از کلمه می‌خواهد تا او را قادر به سخت‌ترین کارها کند و به تعبیری «تبخیرِ بنفشِ خون» باشد و چه جایی که شعر را «تکانی به ستونِ زبان» می‌داند».

رؤیایی که خود چهره ادبی متفکری است، در پیشرفت ادب و هنر معاصر نقش قابل تأملی را ایفا کرده است و نخستین شاعری است که به طور آگاهانه و پیگیر از فرم در شعر سخن گفته. او در مقالات خود به مسائل متنوعی اشاره کرده است؛ هرچند که در هر یک از آنها می‌توان ردپای شعر و نگاه ویژه او را به این مقوله یافت. با این حال، شاعران نام‌آشنایی چون هوشنگ ابتهاج (سایه)، به صراحت بیان کرده‌اند که رؤیایی هیچ شعر خوبی در کارنامه خود ندارد. اما در جواب باید گفت اگرچه ممکن است این‌گونه باشد، اما به قول افشین دشتی:

«سال‌ها پیش، در ابتدای راه، رؤیایی می‌نویسد که اندیشه‌های او متعلق به مکتب خاصی نیست و در قفسه‌ای خاص نمی‌ماند. اعتقادی که تا محک زمان نخورده باشد، به خواست و آرزو می‌ماند. حالا اما در این سوی عمر، در مرز هشتاد سالگی، همین مقالات نشان از بر‌آورده شدن چنین خواستی دارد. هنوز قلب رؤیایی جوان در تنِ متن‌های او می‌تپد و از قفس و قفسه‌های معمول و معتاد می‌گریزد و خواننده خود را لمیده بر مخده تکرارهای «همیشه همان» آرام نمی‌گذارد».

«چهره پنهان حرف» با قیمت 7500 تومان با شمارگان 1100 نسخه و 240 صفحه برای اولین‌بار در سال 1391 از سوی مؤسسه انتشارات نگاه چاپ شده و در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است.

نظر شما چیست؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (26)