مفهوم انسان، گونه‌شناسی و نگاهی به تاریخ تحول آن

۲۰ اسفند ۱۳۹۲
درس‌گفتارهای «عدالت اجتماعی در جوامع چندفرهنگی»
آگوستین اولین کسی است که با تمایز میان روح و جسم، راه را برای تمایز میان درون و برون باز کرد. او همچنین اولین کسی است که به «خویشتن»، به عنوان ابژه نگاه کرد؛ سرآغاز چیزی که بعداً در فلسفه دکارت به صورت‌بندی «می‌اندیشم، پس هستم» و امکان شناخت خویشتن خویش منتهی شد.


«سید علیرضا حسینی بهشتی»

 

 

اجازه بدهید پیش از ادامه بحث، مسیری را که می‌­خواهیم برویم کمی روشن کنم. در الگوی تحلیلی الگوهای زیستی، یک بعد معرفت‌شناختی (عقلانیت)، یک بعد انسان‌شناختی (هویت) و یک بعد اخلاقی و هنجاری (منظومه ارزش­‌ها) داشتیم. هرچند تفکیک کامل این‌ها از یکدیگر ممکن نیست، ولی می‌­توان با تأکید بر یکی از این ابعاد سه­ گانه، بحث را پیش برد. برای همین، در جلسه قبل به بحث هویت فرهنگی پرداختیم. حال می‌­ خواهیم سراغ بعد انسان‌شناختی برویم و نگاهی گذرا اما هدفمند به تحول مفهوم انسان داشته باشیم. با چند دسته از مفاهیم پیرامون «خود» مواجه هستیم: یکی مفاهیم سنتی و پیشامدرن است؛ مثل هویت من ایرانی به عنوان پیرو آیین زرتشت، یهود، مسیح یا اسلام. از طرف دیگر، مفاهیم مدرن از انسان هم داریم که بدون اینکه نقشی در شکل‌گیری آن داشته باشیم، به دلیل گسترش مدرنیته در سراسر جهان با آن سر و کار داریم و برای شناخت هویت انسانی ما اهمیت دارد. شناخت ما نسبت به مدل­های مفهومی از انسان اهمیت دارد؛ چون اگر قرار باشد در جلسات آخر به یک الگوی نظری کارآمد دست پیدا کنیم، باید اشتراکات هویتی ایرانیان را پیدا کنیم. وقتی صحبت از مفهوم انسان می‌­شود، بحث عقلانیت و منظومه ارزش­‌ها و هنجار‌ها هم در کنار آن مطرح می‌­شود. برای همین سعی خواهیم کرد در این جلسه و دو جلسه آینده، نگاهی به این مفاهیم داشته باشیم.

 

سه پرسش بنیادین انسان‌شناختی در سیاست

 

در سیاست با سه پرسش انسان‌شناختی بنیادین مواجه هستیم: یکی اینکه انسان­‌ها با یکدیگر چگونه تعامل می‌­کنند؟ در ذیل آن این سؤال­‌ها مطرح می‌­شود که جامعه انسان­‌ها چگونه شکل می‌­گیرد؟ کارکردهای آن چیست؟ کدام نیاز‌ها باید برآورده شود تا ذات انسان تبلور و رشد انسانی پیدا کند؟ برای مثال، هابز اعتقاد دارد که ما در وضعیت طبیعی و پیش از آنکه وارد مدنیت و اجتماع شویم، در وضعیت جنگ همه علیه همه قرار داشتیم. پرسش دوم این است که انسان­‌ها چطور باید با هم تعامل کنند؟ اینجا صحبت از باید‌ها و نبایدهاست و برای همین، درباره عدالت، آزادی، برابری و سازگاری آن‌ها با یکدیگر صحبت می‌­کنیم. پرسش سوم این است که بهترین شیوه تعامل انسان­‌ها با هم کدام است؟ اینجاست که وارد حوزه سیاست­گذاری می‌­شویم و مثلاً بحث می‌کنیم که یک اجتماع از انسان­‌ها چگونه باید تربیت شوند تا شهروندانی خوب باشند.

 

دو الگوی مفهومی از انسان

 

درباره مدل­های مفهومی انسان، به طور کلی می‌­توان گفت که دو مدل کلی مطرح است: در مدل اول، انسان مانند یک ماده خام و خمیری شکل، منفعل است. بنابراین، سیستمی طراحی می‌کنیم که در آن، ورودی و خروجی معین است. این مدل، در شکل‌گیری نظام‌های تعلیم و تربیت هم ­نقش دارد. یکی از ایرادهای نظام تعلیم و تربیت سنتی ما این است که بر اساس یک دیدگاه افلاطونی از انسان شکل گرفته است. گویی انسان­‌ها ماده بی­شکلی هستند که می‌­توان در قالب‌های از پیش‌تعیین‌شده مورد نظر ریخت و خروجی مطلوب به دست آورد. این طرز فکر، به‌خصوص در دوران انقلاب فرهنگی، بر بازنگری برنامه‌های درسی سیطره زیادی داشت. مثلاً گفته می‌شد ببینیم دانشجوی علوم سیاسی چه چیزهایی باید یاد بگیرد تا کار‌شناس علوم سیاسی مورد نظر ما تولید شود.

نگاه دیگر این است که بگوییم انسان منفعل نیست. صاحب اختیار و دارای قوه انتخاب است. در نتیجه، می‌­ خواهیم توانمندی­‌های او را بالا ببریم یا بستری فراهم کنیم که با‌شناختی که از خود دارد، انتخاب کند که کدام توانمندی خود را ارتقا بخشد. کسانی که نگاه دوم را دارند، می‌­ توانند تلاش کنند نظام تعلیم و تربیت دیگری ایجاد کنند. مثلاً در نظام نوع اول تصمیم می‌­گیرید که بچه­‌ها بازی کامپیوتری نداشته باشند؛ بنابراین آن را از آن‌ها می‌­ گیرید و کتاب دستشان می‌­ دهید. در نظام دوم، هر دو را در اختیار بچه‌ها قرار داده ­اید و کمک می‌­ کنید که نوجوان‌ها بفه‌مند کدام بیشتر برایشان مفید است و آن‌ها را کمک می‌­ کند ظرفیت­‌های تحقق‌نایافته درونشان را تحقق بخشد.

 

مروری تاریخی بر تحول مفهوم انسان

 

افلاطون

برای اینکه مروری تاریخی بر تحول مفهوم انسان داشته باشیم، بحث خود را با دیدگاه افلاطون شروع می‌­ کنیم. برای ما افلاطون و ارسطو صرفاً دو اندیشمند متعلق به یونان باستان نیستند. نظرات این دو، بر فلسفه اسلامی تأثیری بس عمیق به جای گذاشته است. افلاطون می‌­ گوید انسان­‌ها زمانی خوب هستند که عقل به آن‌ها حکم کند و زمانی بد هستند که تحت سیطره غرایز خود باشند. بنابراین، انسانی خوب است که بر خود مسلط باشد؛ یعنی عقل بر او حاکم باشد؛ به این معنا که غرایزش تحت فرمان عقل او باشد. افلاطون عقل را به عنوان بخش متعالی و غرایز را بخش دون‌پایه انسان ­می­داند. در متونی که از افلاطون رسیده است، تمثیل­‌های زیادی برای توجیه این نظریه به کار برده شده است. توجه دارید که اگر قرار باشد تمثیل و استعاره به جای برهان بنشیند، گمراه‌کننده است. خطیبی معروف بعد از ماجراهای نهضت ملی شدن نفت بر منبر رفت و از استعاره‌ای برای انتقاد از مرحوم دکتر مصدق استفاده کرد. او گفت که در طبیعت هم که نگاه کنید، حتی زنبور‌ها هم ملکه دارند. حالا چطور شما شاه نداشته باشید؟ استفاده از این ابزار البته در بحث خطابی معمول است؛ ولی در فلسفه نباید از چنین برهان‌نماهایی استفاده کرد. متأسفانه شاهدیم که در بحث‌های روزمره خودمان هم این ابزار زیاد به کار برده می‌­شود. افلاطون این کار را مکرر می‌­ کند. تشبیهی که افلاطون نسبت به روح و عقل آدمی دارد، باید از این منظر هم نقد شود. به هر حال، به نظر او، خردورزی یعنی دارا بودن استعداد مشاهده و درک. خردورزی یعنی اقامه ادله یا ارائه تفسیر. بنابراین، حاکمیت عقل بر انسان یعنی حاکمیت شناخت صحیح از نظام طبیعت و انسان. او معتقد به وجود رابطه توازن بین عالم صغیر و عالم کبیر و ضرورت انطباق آن‌هاست. انسانی در شناخت آنچه هست و آنچه باید باشد موفق است که بتواند قوانین حاکم بر عالم را بفهمد و خود را با آن تطبیق دهد. بنابراین، هر‌گاه هماهنگی بین عالم صغیر و عالم کبیر به وجود آمد، آن‌گاه انسان به توازنی سعادتمندانه دست می‌­ یابد. در اندیشه افلاطون، این‌گونه تمایز‌ها نقشی اساسی دارند؛ مثل تمایز بین امر مادی و امر معنوی، تمایز بین امر ثابت و امر متغیر، تمایز بین صورت­‌ها و مصادیق. به همین دلیل، او جامعه سیاسی ایده ­آل را در کنار جامعه سیاسی واقعی قرار می‌­دهد. جامعه سیاسی هم یک مثال اعلا دارد. برعکس ارسطو که از روش استقرایی استفاده می‌­کند تا به مدل حکومتی مطلوب برسد، افلاطون الگوی کلی را در نظر می‌­ گیرد و نسبت الگوهای موجود حکومتی را با آن الگوی مطلوب مقایسه می‌­کند.

 

ارسطو

اما ارسطو می‌­ گوید شناخت ما از نظام هستی، معرفت نسبت به امر ثابت و امر متغیر است. باید ببینیم که چه اصول ثابتی را می‌­توانیم به عنوان راهنمای خود بشناسیم و بعد امر متغیر را متناسب با آن تنظیم کنیم. برای همین در اندیشه ارسطو به مفهوم حکمت عملی می‌­رسیم. برای اینکه انسان بتواند نسبت وضعیت خود را به عنوان منِ انسان خاص با آن اصول کلی تنظیم کند، باید پنج توانایی داشته باشد که در بستر زندگی اجتماعی به وجود می‌­ آید. به همین دلیل می‌­گوید انسان موجودی است اجتماعی. نخست اینکه شرایطی را که در آن قرار دارد خوب بشناسد؛ یعنی توصیف صحیح از واقعیت. دوم اینکه بتواند از مفهوم خیر با روش دیالکتیکی،‌شناختی بنیادی پیدا کند. بعد از آن از خود به عنوان منی که در نقش­های اجتماعی مختلف ظاهر می‌­شود شناخت پیدا کند؛ مثلاً وقتی که به عنوان پدر یا معلم مطرح است، وقتی در خیابان رانندگی می‌­کند و فقط راننده است، باید نسبت خود را با رانندگان دیگر و عابران تنظیم کند. قدم بعدی که باید بردارد، این است که با استفاده از فهمی که از خیر کلی دارد، خیر متناسب با وضعیت خود را به عنوان یک مورد خاص بشناسد. به این‌ها در مجموع فرایندهای حکمت عملی می‌­گویند و چهارچوب چیزی است که ارسطو حکمت عملی می‌­داند. برای همین می‌­ بینید که خاص بودن­‌ها در اندیشه ارسطو جایگاه دارد؛ در حالی که اندیشه افلاطون چنین نیست. در اندیشه ارسطو، انسان­‌ها باید بتوانند متناسب با خیر کلی، خیر جزئی را برای خود تعریف کنند. ارسطو را نمی‌­ توان نسبی­ گرای مطلق دانست؛ ولی مفهوم او از عقلانیت عملی، شرایط انعطاف‌پذیری را برای فرد فراهم می‌کند.

 

مفهوم انسان در قرون وسطی

در مرور تاریخی که در موضوع تحول مفهوم فرد در فرهنگ غرب داریم، به قرون وسطی می‌­ رسیم. آگوستین و آکویناس به عنوان چهره‌های شاخص دو جریان فکری که در شکل­ گیری هویت نقش داشته­‌اند، اهمیت دارند. اندیشه سیاسی مسیحیت، معمولاً از یکی از این دو نحله تأثیر پذیرفته است.

 

آگوستین

بررسی زندگی آگوستین نشان‌دهنده این واقعیت است که بیش از آنکه فیلسوف باشد، رتوریست بوده. رتوریک را در مقابل فلسفه می‌­گرفتند. در فارسی، رتوریک را به فن خطابه ترجمه کرده‌اند. شاید معادل «خطابه‌گری» هم مناسب باشد. در تمایز این دو، گفته می‌شود خطیب کارش فهم حقیقت از طریق گفت‌وگو نیست؛ در حالی که فیلسوف، در جست‌وجوی حقیقت از طریق روش دیالکتیک یا گفت‌وگوی هم‌اندیشانه است. در آن زمان، رتوریک را یاد می‌­گرفتند تا در دادگاه­‌ها بهتر بتوانند اقامه ادله کنند و چون یک‌طرفه است، بنابراین در آن در قید و بند برهان نیستیم. این نکته مهمی است؛ چون بخش مهمی از اندیشه سیاسی در میان مسلمانان نیز بیشتر از جنس خطابه‌گری است تا فلسفیدن. آگوستین از مجموعه ادبیات فلسفه یونانی که در قالب مکتب نوافلاطونی اسکندریه در دوره او رواج داشت، تأثیر پذیرفت. بنابراین، طبیعی است که او هم تمایزات افلاطونی را مطرح کند. او، هم با الهام از بحث افلاطون و هم استمداد از شواهد انتخاب‌شده از متون مقدس مسیحیت، تمایز بین روح و جسم را بیان می‌­کند.

محور بعدی که مطرح می‌­کند این است که مخلوقات قالب خود را از طریق مشارکت خود در صور الهی می‌­گیرند. مشابه آن‌چه ما می‌­گوییم انسان­، «خداگونه» است. اما مهم‌ترین نکته این است که آگوستین اولین کسی است که با تمایز میان روح و جسم، راه را برای تمایز میان درون و برون باز کرد. او همچنین اولین کسی است که به «خویشتن»، به عنوان ابژه نگاه کرد؛ سرآغاز چیزی که بعداً در فلسفه دکارت به صورت‌بندی «می‌­ اندیشم، پس هستم» و امکان شناخت خویشتن خویش منتهی شد. پس تمایز بین روح و جسم او را به تمایز درون و برون می‌­ رساند و به دنبال آن درون‌گرایی را مطرح می‌­ کند که بعد‌ها از مفهوم اصالت فرد و ایده اصالت انسان که قبلاً مطرح کردیم، سر در می‌­ آورد. بنابراین، برای آگوستین این امکان پیش می‌آید که بگوید من خویشتنِ خود را با فاصله گرفتن از خود می‌­شناسم و از همین طریق، تأمل درون‌گرایانه را دنبال می‌­کند. خود واقعی و باطنی، جزئی از کل است و جزء تنها در پیوستن به کل است که معنا پیدا می‌کند.

اگر بخواهیم جایگاه هستی‌شناسی انسان را از نظر آگوستین خلاصه کنیم، به این شکل است:

1. نظام عالم دارای نظم عقلانی و سلسله‌مراتبی است و انسان در بالاترین مرتبه این سلسله مراتب بعد از خداوند است.

2. اما این انسان بر اثر هبوط از کل خود دور افتاده است (داستان هبوط آدم و حوا از بهشت نقش مهمی در این نحله مهم مسیحیت ایفا می­ کند. تا قبل از آن، آدم و حوا در بهشتی هستند که در آن نقص نیست و هرچه هست، کمال است. مثلاً سلامتی هست و بیماری نیست. همه نقص­ها بعد از هبوط انسان به زمین به وجود آمد).

3. انسان یک موجود مستقل و خودبنیاد نیست؛ اما صاحب اراده آزاد است. آدمی به دو پاره زمینی و آسمانی تقسیم شده است و تنها اگر از کلمه خدا تبعیت کند، به اصل خود باز می­ گردد.

 

اگر انسان می‌­ خواهد به اصل خود بازگردد، راه بازگشتش به اصل خویش از طریق تعقل نیست؛ بلکه از طریق شناخت عرفانی است، آن هم بر اثر قاعده لطف خداوند به بندگانش. ما از الطاف الهی بهره­مند می‌­ شویم و نسبت به راه صحیحی که باید به سوی زندگی سعادتمندانه پیدا کنیم، شناخت پیدا می‌­کنیم. توانایی انتخاب­گری انسان هبوط‌کرده در دنیای زمینی، منحصر به اعمال گناه‌آلود است. اراده انسان او را به سمت انتخاب گناه و شر سوق می‌دهد؛ در حالی که حرکتش به سوی خدا، نتیجه لطف الهی است. به همین دلیل، خویشتنِ خویش ذاتاً سیاسی نیست؛ اما اجتماعی است؛ چرا که تنها در اجتماع است که می‌تواند به حیات خویش ادامه دهد. آگوستین می‌­گوید سیاست یک شر ضروری است که بعد از هبوط و در زندگی زمینی شکل گرفت. رقابت‌ها و اختلاف­‌ها اگر تحت نظم و قانون درنیاید، بین ما رقابت­‌ها و نزاع­‌های ناسالم ایجاد می‌­شود. بنابراین، ما نیازمند سیاست می‌­ شویم. پس سیاست یک شر ضروری است. خود، ذاتاً سیاسی نیست؛ چون ارزش­ آن به عشق به خداست و به تبع آن، حب و عشق به انسان­های دیگر. او می‌­ گوید انسان در طبیعت اولیه ­اش اجتماعی است و در طبیعت ثانویه­‌اش سیاسی؛ یعنی انسان­‌ها در بهشت هم که بوده­‌اند به شکل اجتماعی زندگی می‌­کرده‌اند، اما سیاست یک عارضه است؛ یعنی وقتی هبوط شد و انسان روی زمین آمد اختلاف­‌ها زیاد شد. در نتیجه، نیازمند به سیاست و امر سیاسی هستیم. انسان بر اثر گناه نخستین محکوم به زندگی در دنیایی شد که سرانجام آن مرگ است و نهادهای سیاسی ـ اجتماعی بر او تحمیل شد. در بخش­هایی از کتاب شهر خدا آمده است که وفاداری انسان مؤمن، میان خدا و زمین تقسیم شده؛ اما شهروند زمینی به حساب نمی‌آید، بلکه به عنوان زائر در این دنیا زندگی می‌­ کند. پس سیاست در اندیشه مسیحی، یک ارزش درجه دوم اما ضروری است. اکثریت انسان­‌ها بنا بر طبع خود شرور هستند و در صورت عدم وجود یک قدرت فائقه که او را اجبار کند به قانون تن در دهد، جامعه به هرج‌ومرج فرو می‌غلتد. پس هدف سیاست، فضیلت­مند کردن و تربیت خوب انسان­‌ها نیست؛ بلکه تنظیم روابط صلح ­آمیز میان انسان‌ها و تأمین آسایش دنیوی آنهاست.

 

جایگاه سیاست و حکومت در آیین مسیح

باید توجه داشت که آیین مسیحیت، اساساً و به طور کلی، یک آیین آن-جهانی است. برای همین است که در آیین مسیح از فقه و شریعت نشانی نمی­بینید؛ درحالی که آیین یهود این-جهانی است و یهود اعتقاد دارد بهشت موعود در همین زمین شکل می‌گیرد. در مسیحیت، من انسان در پی گناه نخستین هبوط کرده­ام و کلمه خداوند مرا به سوی بازگشت به اصل خودم دعوت می‌کند و اگر من بتوانم در زندگی کوتاه زمینی‌ام، مسیحی مؤمنی باشم، در هنگام مرگ، آمرزش خداوند نصیبم می‌شود و می­توانم امیدوار باشم که در دنیای باقی، در صلح و صفا زندگی خواهم کرد. برای همین است که ما از قوانین شریعت در آیین مسیح سراغ نداریم.

در تاریخ مسیحیت می­بینید که کمون­های سری در امپراتوری مشرک روم و بعد از به صلیب کشیده شدن عیسی(ع) شکل گرفت. این کمون­های سری یا هسته‌های اولیه سری مسیحیان، همان است که با عنوان کلیسا می‌شناسیم. بر عکس مفهوم مسجد که صرفاً نامی برای ساختمان عبادتگاه است، کلیسا در آیین مسیح، نماد یک نهاد اجتماعی است. در کمون­های سری که در امپراتوری روم شکل گرفت، افراد در اجتماعات زیرزمینی کنار هم جمع می­شدند و مراسم دینی به جا می‌آوردند. شکل‌گیری این جوامع زیرزمینی، دو ضربه بزرگ به فرهنگ سیاسی روم وارد کرد. طبیعت امپراتوری­ها این‌طور است که فرهنگ­های دیگر را در خود هضم می‌کند. در تاریخ خوانده­اید که وقتی رومیان مصر را فتح کردند، خدایان اصلی مصر را به روم ­آوردند تا در کنار خدایان رومی باشند. به بیان دیگر، مصر را از طریق رومی ساختن دین آن، به قلمروی خود اضافه کردند. اما در مورد مسیحیت این کار به دو دلیل ناشدنی بود. یکی این که دینی جهان‌شمول بود که نظام طبقاتی روم را قبول نداشت؛ یعنی در همان کلیساهای مخفی که شکل می­گرفت، افراد برده و آزاد و رومی و غیررومی و زن و مرد، از هر طبقه­ای، شرکت داشتند و این برای ساختار طبقاتی امپراتوری­ روم خطرناک بود. دوم این که مسیحیان، امپراتوری­ روم را حکومتی غاصب می­دانستند؛ چون اصل حکومت زمینی را امری شر می­دانستند. به همین دلیل، مثلاً دادن مالیات یا خدمت سربازی و شرکت کردن در جنگ‌ها به نفع حکومت روم را نادرست می­دانستند. بعدها و به‌تدریج، همین کمون‌های سری دیدند که مجبورند به نحوی با سیاست به عنوان وجهی از امر واقع کنار بیایند. بنابراین، آیین مسیح اساساً سیاسی نیست و به همین علت، تفکیک دین و سیاست در آیین مسیحی یک بستر طبیعی دارد. ولی در آیین یهود نمی­توان این کار را کرد. آیین یهود یک آیین اجتماعی و این- جهانی است که در آن، حکومت، مالیات و جنگ معنا دارد و تفکیک سیاست و دین در آن مشکل است. این که در آیین اسلام چنین بستری هست یا نه را در بحثی که درباره سکولاریسم خواهیم داشت، بررسی خواهیم کرد.

 

آکویناس

اندیشمند دیگری که نحله دوم مهم در اندیشه سیاسی آیین مسیحیت از افکار او تأثیر پذیرفته، توماس آکویناس است. هرقدر آگوستین افلاطونی است، آکویناس ارسطویی است. نه‌تنها فاصله فکری‌شان، بلکه فاصله زمانی­شان هم خیلی زیاد است. آگوستین در سال 354 میلادی متولد شد و در 430 میلادی درگذشت. پس دوران زندگی او در اوایل شکل­گیری قرون وسطی است؛ در حالی که آکویناس در سال 1225 متولد شد و در 1274 میلادی درگذشت؛ پس در رنسانس دوره متأخر قرون وسطی (که پیش از رنسانس‌های بعدی در ایتالیا، آلمان و فرانسه رخ داد) زندگی می‌کرده است. در دنیایی که آکویناس زندگی می­کرد، نوافلاطونی‌های آگوستینی بر فلسفه و کلام مسیحی غلبه داشتند. نمی­توان گفت او تنها مجدد ارسطوگرایی بوده است؛ ولی در استفاده مسیحیت از اندیشه ارسطو نقش بسیار مهمی دارد.

آکویناس به پیروی از ارسطو، فضیلت­های انسانی را به فضیلت­های عقلانی و اخلاقی تقسیم می­کند. فضیلت­های عقلانی همان است که در عقل نظری زمینه ظهور پیدا می­کند؛ در حالی که فضیلت­های اخلاقی به امیال و غرایز مربوط می­شود. علاوه بر این دو، فضیلت­های دینی را هم مطرح می­کند؛ مثل ایمان، امید، محبت و برای هر یک نقش و کارکردی تعریف می­کند. مثلاً ایمان، عقل را به کمال می­رساند و امید، اراده را. در عالم، آنچه قابل مشاهده است، حاکمیت قانون است. اما قانون بر چند نوع است که نه در تضاد با یکدیگر، بلکه در هماهنگی با هم هستند. یکی قانون ازلی است که در ذات خداست و بر همه چیز حاکم است. در درجه بعد، قانون طبیعی است که از قانون ازلی ریشه گرفته و به ما می­گوید غایت هر چیز چیست. آکویناس هم مثل ارسطو غایت­گراست. می‌دانیم که غایت‌گرایی به این معناست که هر چیز را وقتی توصیف می­کنید، غایت آن را هم معین ­کنید. بعدها در عصر روشنگری این مبنای معرفت‌شناختی، به‌ویژه در علوم طبیعی، مورد سؤال قرار گرفت. حال این که اگر در توصیف و تبیین قوانین طبیعت هم نتوان به آن تکیه کرد، آیا کنار گذاشتن بحث غایت و کمال در شناخت پدیده­های انسانی و اجتماعی هم درست است یا نه، جای بحث بسیار دارد. به هر حال، بعد از قانون طبیعی، قانون الهی است که شکل کمال نایافته­اش همان است که در عهد عتیق (تورات) و شکل کمال‌یافته­اش در عهد جدید (انجیل) هست. در مرحله بعد، قانون انسانی قرار دارد. انسان برای رسیدن به خیر دنیوی به این قانون نیازمند است.

پرسش مهم این است که در قانون انسانی، قانون­گذار کیست؟ خدا یا انسان؟ پاسخ آکویناس این است که خدا از دو طریق ما را از اراده خود آگاه می­کند: یکی از طریق فرمان الهی که حکم می­کند انجام چه چیزی مطلوب و انجام چه چیزی مطلوب نیست. در عین حال (و این راه دوم است) به انسان امکان داده با استفاده از عقل خود، خوب و بد را تشخیص دهد. بر خلاف آگوستین که برای عقل ارج و قرب قائل نیست، نحله آکویناسی برای عقل بشر جایگاهی قائل است. البته این به معنای آن نیست که تصور آن‌ها از عقل با آن‌چه بعداً به عنوان عقل فارغ از وحی مطرح شد، یکسان است. وحی در جای خود و عقل در جای خود. وحی در پرتوافکنی به دنیا و آخرت مربوط می­شود و پرتو افکنی عقل، فقط به امور دنیوی محدود می­شود.

اساساً تمایزی بین قانون الهی و قانون انسانی و طبیعی از حیث محتوا وجود ندارد. طبیعت، بیان اراده خداست و آن دسته از کارهایی که انسان باید انجام دهد، کارهایی هستند که با قوانین طبیعی سازگارند. در همین راستا، در اندیشه توماسی، پیدایش دولت و سیاست نتیجه گناه نخستین نیست؛ بلکه ابزار آزاد کردن طبیعت و تمایلات خوب انسانی است و جامعه سیاسی که انسان بخشی از آن است، به او کمک می­کند تا هم وسایل آسایش دنیوی خود را پیدا کند و هم طرق رفاه روانی. اقتدار سیاسی صرفاً برای کنترل انسان­های زیاده‌خواه و متجاوز نیست؛ بلکه برای این هم هست که در دستیابی به فضیلت به آدمی کمک کند. بر همین اساس، شاید انسان بتواند خیر خاص خود را به دست آورد؛ ولی خیر مشترک را از طریق سیاست و حکومت به دست می­آورد. مهم‌ترین فضیلت غیردینی، عدالت است که خیری است اجتماعی و از طریق سیاست به دست می‌آید. در جلسه بعد، تحول مفهوم انسان را در دوره‌های پس از قرون وسطی بررسی و مرور خواهیم کرد.

 


درسگفتارهای «عدالت اجتماعی در جوامع چندفرهنگی»

سید علیرضا حسینی بهشتی

جلسه هشتم

مکان: «مؤسسه مطالعات دین و اقتصاد»


جلسه هفتم:  فرهنگ و هویت فرهنگی

نظر شما چیست؟

  1. مهمان :

    با سلام. لطفا شماره های پیشین این درسگفتارها را هم منتشر کنید.با تشکر

  2. مهمان :

    با سلام حضور دکتر بهشتی و خسته نباشید به شما.با اینکه هر قسمت از درسگفتار ها متنی کامل و مستقل به حساب می ایدبا این حال بهتر است قسمت های پیشین را نیز منتشر نماییدتا علاقه مندان به کلیت بحث به همه قسمت ها دسترسی داشته باشند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (11)