شبح هگل

۹ فروردین ۱۳۹۳
حمید ملک‌زاده
فهمیدن جهان فلسفی بعد از هگل به شکل قابل توجهی به شناخت مفاهیم و مقولات دستگاه فلسفی فیلسوف انقلاب فرانسه نیازمند است. این اهمیت تا جایی است که لنین در حاشیه‌هایش بر کتاب منطق هگل امکان فهم کاپیتال مارکس بدون فهم کتاب منطق هگل را منتفی می‌داند.

مطلق اساساً نتیجه است، یعنی تنها در پایان است که مطلق همانی هست که در حقیقت هست، و برون ذاتی بودن سرشت مطلق، که سوژه یا شدن خویش است، درست در همین است (مقدمه‌ای بر پدیدار‌شناسی روح، ترجمه باقر پرهام ص۴۱ )

یکی از پیچیده‌ترین برخوردهای اندیشمندان سیاسی در ایران- و شاید خارج از حقیقت نباشد اگر بگوییم در جهان- در شکل برخوردی است که با دستگاه اندیشگانی فیلسوف قرن هجدهم آلمان، گئورگ ویلهم فردریک هگل داشته‌اند. اگرچه هنوز ترجمه قابل اعتنایی از مهم‌ترین اثر فلسفی هگل، پدیدار‌شناسی روح، در میان فارسی‌خوانان وجود نداشته است، هنوز درگیری‌های زیادی میان خوانش‌های متفاوت ایرانیان از چگونگی فهم مفاهیم و روش‌های بررسی مسائل مربوط به حقوق، مسئله آگاهی و البته سیستم سیاسی مطلوب برآمده از دستگاه هگلی وجود دارد.

اهمیت فوق‌العاده این فیلسوف آلمانی بیش از هر چیز در این مسئله نهفته است که او را به عنوان شارح انقلاب کبیر فرانسه و به عنوان ارائه دهنده شرح متفاوتی از روشنگری دانسته‌اند. شرحی که در مقابل فیلسوفان روشنگری و مدافعان عصر کهنه به یک اندازه اقامه ادله می‌نماید. شاید اهمیت هگل -فارغ از تاثیرات معرفت‌شناختی غیر قابل انکاری که هنوز در قرن بیست و یکم دارد- در تجربه‌های یگانه‌ای باشد که او از اولین بارقه‌های تعیین روح عصر جدید در آلمان ِ آن دوره به همراه دوستانش داشته است. تجربه انقلاب کبیر فرانسه به عنوان نتیجه انقلاب ایجاد شده در روح زمان، به شکلی که هگل آن را تجربه کرده و در دستگاه فلسفی‌اش به نظم کشیده است، او را در جایگاه قابل توجهی از اهمیت فلسفی قرار می‌دهد. شاید مهم‌ترین نتیجه معرفت‌شناختی حاصل از آنچه امروز به عنوان اندیشه‌های هگل می‌شناسیم پیوندهای ایجاد شده میان شکل‌های گوناگونی از زیستن و تاثیر آن‌ها در شکل‌گیری جهان‌های نمادینی باشد که از یک طرف محصول عمل هر روزه سوژه‌های انسانی در جریان زندگی روزمره‌شان و از طرف دیگر برسازنده و معین‌کننده حدود یگانه این اشکال زندگی است. این تعیین-کنندگی دو سویه به طور غیر قابل انکاری سرتاسر جهان فلسفی بعد از هگل را تحت تاثیر خود قرار داده است. تا جایی که می‌توان دید نمونه‌های متنوعی از فیلسوفان و نظریه‌پردازان امر سیاسی برای سال‌ها سعی کرده‌اند تا بر اساس این نتیجه نهایی از دستگاه هگل گونه‌های مختلفی از با هم‌بودگی انسان‌ها در جهان سیاسی را توضیح بدهند.

به هر حال فهمیدن جهان فلسفی بعد از هگل به شکل قابل توجهی به شناخت مفاهیم و مقولات دستگاه فلسفی فیلسوف انقلاب فرانسه نیازمند است. این اهمیت تا جایی است که لنین در حاشیه‌هایش بر کتاب منطق هگل امکان فهم کاپیتال مارکس بدون فهم کتاب منطق هگل را منتفی می‌داند. فارغ از اینکه تا چه حد ادعای لنین حائز اعتبار علمی هست یا نه، اهمیت دستگاه اندیشگانی هگل برای فهم عقل مدرن غیر قابل انکار به نظر می‌آید.

 نباید فراموش کرد اندیشه‌های فلسفی هگل به واسطه گستردگی و پیچیدگی‌های خاص زبانی- که از ویژگی‌های ایده‌الیسم آلمانی است- همواره تحت خوانش‌های متفاوتی به خوانندگان و علاقه‌مندان فلسفه ارائه شده است. تا جایی که می‌توان دید تفسیرهای گسترده‌ای مبتنی بر فاشیسم- جوانی جنیله (۱۸۷۵-۱۹۴۴)، لیبرابیسم، مارکسیسم و دیگر گونه‌های تفسیر جهان سیاسی از دستگاه اندیشگانی او در دوره‌های مختلف تاریخ ارائه شده است. هرکدام از این تفاسیر، اما، به طور مشخص نتایج نهایی خود را با توجه به وفاداریشان به علقه‌های ایده‌آلیستی دستگاه هگل و یا عدول از این زمینه‌ها از دستگاه فلسفی او، استنتاج کرده‌اند.

این مسئله همچنین در میان نظریه‌پردازان و محققین امر سیاسی ایرانی قابل توجه است. چرا که به نظر می‌رسد در جامعه ایرانی و برخوردش با فلسفه هگل بیش از هر چیز قرائت‌های موجود در جهان علمی از هگل مورد توجه بوده‌اند. این مسئله بیشتر به واسطه فقدان دسترسی فارسی‌خوانان به منابع فلسفی دست اول هگل بوده است.

با توجه به این اهمیت‌ها قصد دارم در این نوشتار به معرفی کتاب فرهنگ فلسفی هگل نوشته مایکل اینوود بپردازم. این کتاب از مجموعه چند جلدی کتاب‌هایی است که انتشارات بلک ول تحت عنوان فرهنگ فلسفی بلک ول منتشر کرده است. کتاب در ۷۲۰صفحه تلاش می‌کند تا مفاهیم بنیادین دستگاه فلسفی هگل را در کنار دو بخش جداگانه درباره زبان هگل و یک معرفی مختصر از فیلسوف آلمانی به خوانندگانش ارائه دهد. شاید مهم‌ترین ویژگی بررسی اینوود در این کتاب تلاش نویسنده برای بررسی‌های زبان‌شناختی برخی مفاهیم هگلی است. این بررسی با عنایت به پیچیدگی‌های زبان هگلی اهمیت فوق‌العاده‌ای برای خوانندگان ناآشنا به زبان آلمانی و از آن مهم‌تر زبان فیلسوفان آلمانی خواهد داشت. یکی دیگر از ویژگی‌های اساسی نوشته اینوود تلاش نویسنده برای تعیین کردن جایگاه خاصی است که هر مفهوم فلسفی در بخش‌های گوناگون دستگاه فلسفی هگل به خود اختصاص

می‌دهد. این تلاش به نوبه خود برای خواننده این امکان را فرآهم می‌آورد تا در جریان مطالعه کتاب با تغییراتی که یک مفهوم در جریان زندگی فکری هگل به خود دیده است و همچنین جایگاه یک مفهوم در دستگاه استنتاجی مقولات هگلی آشنایی مختصری پیدا کند.

برای خواننده علاقه‌مند و آشنا به نوشته‌های فلسفی روشن است که مطالعه فرهنگ‌نامه‌های فلسفی از این دست- علی رغم توانایی و تلاش نویسنده برای هر چه روشن‌تر کردن مفاهیم- تلاشی تقلیل‌گرایانه خواهد بود. اما به نظر می‌رسد در مواجه با پیچیدگی‌های خاص دستگاه هگلی و در شرایطی که متون عمده فلسفی فیلسوف انقلاب فرانسه هنوز به زبان فارسی منتشر نشده‌اند، نوشته اینوود می‌تواند راهگشای دانشجویان فلسفه، اندیشه سیاسی و محققان علاقه‌مند به فلسفه تاریخ برای فهم متون هگلی باشد.

در پایان این نوشتار باید یادآوری کنیم که کتاب «فرهنگ فلسفی هگل» را نشر نیکا با ترجمه حسن مرتضوی، در بهار ۱۳۸۸ و در تیراژ۲۰۰۰ جلد منتشر کرد که سال 89 به چاپ دوم رسید.

نظر شما چیست؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (24)