نگاهی به سیر تحول الگوی زیستی در غرب

۲۰ فروردین ۱۳۹۳
درسگفتارهای «عدالت اجتماعی در جوامع چندفرهنگی»
از دیدگاه انسان‌شناسی مدرن، انسان به لحاظ معرفتی منفک از خود، یک موجود مستقل به حساب می‌آید و اهدافی را که دنبال می‌کند باید درون خود بیابد. پس این اهداف و غایات، بر خلاف آنچه در تفکر پیشامدرن هست، توسط نظم بزرگی که بیرون من است به من تحمیل نمی‌شود.

 

 

 

 

 

 

 

«سید علیرضا حسینی بهشتی»

 

بار دیگر لازم می‌دانم توضیحی دربارهٔ روند بحث ارایه کنم. صورت مسأله این است که در دنیای امروز الگوهای زیستی متفاوتی وجود دارد. ورود تجدد به ایران و شکل‌گیری دولت و نهاد مدرن این مساله را به وجود آورده که این الگوهای متفاوت زیستی، شیوهٔ زندگی مسالمت‌آمیز در کنار یکدیگر را گم کرده‌اند. در عرصهٔ سیاسی، هر الگوی زیستی که قدرت را به دست می‌گیرد، یکی از دغدغه‌هایش این می‌شود که الگوهای زیستی دیگر را یا به طور کامل نابود کند یا حداقل منزوی کند. این «خودی» و «ناخودی» کردن‌های مستمر است که همیشه بین ما وجود داشته و منحصر به این چند سال اخیر نیست. من به مناسبتی به مطبوعات دوره ۲۰ ساله حکومت دوره رضاشاه پهلوی نگاه می‌کردم و دیدم آنجا هم همین اتفاق می‌افتد و یک الگوی زیستی برجسته می‌شود و الگوهای دیگر تخریب می‌شود. برای اینکه این الگوهای زیستی متفاوت را با هم مقایسه کنیم و عناصری مشترک و اجماع پذیر پیدا کنیم، لازم بود مطالعه‌ای تطبیقی از این الگو‌ها داشته باشیم. در نتیجه، الگویی سه بعدی ارایه شد که ابعاد آن عبارتند از منظومهٔ ارزش‌ها و هنجار‌ها، مفهوم انسان و مفهوم عقلانیت. برای مثال، اگر در بعد مفهوم انسان، انسان را موجودی انتخاب‌گر تعریف کنیم که پیش نیاز انتخاب‌گری‌اش آگاهی و آزادی است و پیامد آن مسئولیت‌هایی که در قبال خود، آفریدگار هستی، اجتماع، طبیعت و تاریخ دارد، آیا چنین مفهومی از انسان می‌تواند مورد اجماع همهٔ الگوهای زیستی رایج در اجتماع ما باشد؟

 

الگوی زیستی مدرن: رنه دکارت

چنان که قبلاً گفتیم، آگوستین نظریاتی را مطرح کرد که بعداً در اندیشه دکارت تجلی پیدا کرد. پرداختن به اندیشهٔ دکارت از این لحاظ اهمیت دارد که سمبل آغاز تفکر متجدد است. دکارت از خیلی جهات وارث دیدگاه آگوستین است: تأکید بر تأمل و تدبر عمیق، اهمیت تأمل درون‌گرایانه، نقش محوری بحث استدلالی در اثبات خدا که از درون و از خصلت تصوری من به جای موجودی بیرونی، آغاز می‌شود. اما دکارت در درون‌نگری آگوستین تحول مهمی ایجاد می‌کند و جهت‌گیری متفاوتی برای آن پدید می‌آورد: به جای آنکه منابع و سرچشمه‌های ارزش‌های اخلاقی را بیرون از انسان قرار دهد (چنانچه آگوستین انجام داد)، آنرا در درون انسان می‌یابد. این امر به تعبیر والزر، تغییر و تحول انتقال از نگاه رهیافت اخلاق مبتنی بر کشف را به رهیافت اخلاقی مبتنی بر ابداع در پی دارد. تفکر دکارت به این معنا سرآغاز تحول رهیافت کشف به رهیافت ابداع است. بنابراین دیگر عقلانیت یا قوه تفکر را ظرفیتی می‌داند که با آن نظمی به فهم خودمان از جهان می‌دهیم که با معیارهای ضروری معرفت، فهم یا یقین سازگار باشد. این واقعیت که در ذهنمان ظهور پیدا می‌کند چیزی است که باید ساخته شود و به همین دلیل مفهوم ایده که قبلاً در تفکر افلاطون با عنوان «مثال» می‌شناختیم، اینجا از یک معنای هستی‌شناختی به معنای ذهنی تغییر شکل داده است. در واقع این طور نیست که این نظم در بیرون جهان خود به خود وجود دارد و ما تنها کاری که باید بکنیم این است که آن را بفهمیم و بعد خود را با آن تطبیق دهیم، بلکه نظمی است که در ذهن ما ساخته می‌شود و باید ساخت. بنابراین، عقلانیت یعنی اینکه ظرفیت این را داشته باشیم که نظم‌هایی را بسازیم که با معیار علم یقینی سازگار باشد. معیار علم یقینی در تفکر دکارت یعنی دلیل و عقل خودمختار که یکی از ویژگی‌های مهم تفکر متجدد هست، یعنی توانمندی در شکل دادن به عناصر کنترل کنندهٔ زندگی ما. این ما هستیم که زندگی خودمان را با استفاده از چنین عقلی که مجهز به آن ملاک‌ها و معیارهاست هدایت می‌کنیم و نه ادراکات بی‌واسطهٔ حواس پنج‌گانهٔ ما. بنابراین، خودمختاری یعنی شکل‌گیری زندگی ما با نظم‌هایی که ظرفیت استدلالی ما را مطابق با معیار‌ها، لازم می‌داند. پس عقلانیت در تفکر مدرن دیگر در فهم نظام هستی معنی پیدا نمی‌کند، بلکه به صورت یک فرایند مطرح می‌شود. اگر دقت کنید اساساً در تمام طول دوره مدرن (اگر پست مدرنیته را نه پایان مدرنیته بلکه مرحله‌ای متکامل از مدرنیته بدانیم)، پیش از زیر سوال بردن عقلانیت‌ مدرن، همه بحث‌ و گفتگو‌ها در بین فلاسفه بر سر چیستی این فرایند بوده است. یعنی ما یک حقیقت معین داریم و عقل بشری هم توانایی دسترسی به آن را به طور مستقل دارد، اما تفاوت بین فیلسوف الف، فیلسوف ب، فیلسوف ج و فیلسوف د این است که هر یک روش دیگری را در دسترسی به آن حقیقت واحد ناقص یا غلط می‌داند و برای رسیدن به حقیقت، روشی جدید ارایه می‌کند. مهم‌ترین مباحث بین فلاسفه مدرن غرب روی این محور تمرکز دارد. اما دربارهٔ منظومه ارزش‌ها و هنجار‌ها، ارزش‌هایی که پیش از این در دورهٔ اسطوره‌ای و حماسی و پهلوانی و در دورهٔ قرون وسطایی در زندگی انسان مغرب‌زمین مطرح بود، فضائل اخلاقی (مثل قدرتمندی، استقامت و عزم راسخ داشتن)، بودند که متعلق به جامعهٔ پهلوانی و اشرافیت است. و اکنون در دوره مدرن، شرافت و مردانگی به جای اینکه صرفاً در کردار و رفتار جنگاوران و قهرمانان و در میدان جنگ و مبارزه و دفاع از کشور و ملت شکل ظهور کند، درونی می‌شود و در درون ما و دنیای اندیشهٔ ما قرار می‌گیرد. یعنی الگوی پیشرو و پیشتاز انسانی آن است که هرچه بیشتر از این قوهٔ عقلانی در زندگی فردی و اجتماعی خود استفاده کند. اگر تا دیروز این اهمیت داشت که برای بلند کردن باری چقدر زور بازو دارید، حالا این فکر در درون ما شکل می‌گیرد که چقدر می‌توانم فکرم را به کار ببرم تا ابزاری درست کنم که بتواند آن بار را جا به جا کند. اگر تا دیروز باید شمشیرزن و تیرانداز خوبی می‌بودید، حالا مساله سلاح دیجیتالی و سلاح مخربی که از راه دور کنترل شود مطرح است.

 

جان لاک

از میان متفکران مهم بنیانگذار در اندیشهٔ مدرن، باید از جان لاک، فیلسوف انگلیسی نام برد. چهرهٔ انسان مدرن با دو عنصر مهم شناخته می‌شود: یکی مساله انفکاک است به این معنا که من انسان می‌توانم و بلکه باید برای دست‌یابی به شناخت علمی، خودم را از موضوع شناخت تفکیک کنم، فاصله بدهم و‌‌ رها کنم. می‌دانیم که بعد‌ها مباحث هرمونتیک این موضوع را زیر سوال برد. دومین مؤلفه، سیطرهٔ عقلانی بر خود و بر جهان پیرامون است. نمود آن در رابطه با طبیعت بعد‌ها به استثمار طبیعت توسط انسان معروف شد. نگاه هستی‌شناسانه انسان از «جهان معنادار» به جهان مکانیکی تغییر پیدا کرده و همه‌چیز را با فرمول‌های مکانیکی نگاه می‌کند، توگویی انسان هم ماشین است. این نگرش جدید، یعنی انفکاک معرفت‌شناسانه، در بحث مربوط به نقش روشن‌فکر و عمل روشنفکری در دوره مدرن تأثیرگذار است. یعنی اگر روشنفکر بخواهد شناخت درستی از جامعه‌اش پیدا کند، باید از جامعه‌اش فاصله بگیرد و از بیرون به آن نگاه کند که البته بعد‌ها این تفسیر مورد انتقاد قرار گرفت.

با این تغییر نگرش معرفت‌شناسانه و نگاه غایت مدارانه به انسان که او را به مفهومی از خیر پیوند می‌داد نیز کنار گذاشته می‌شود. چنانچه قبلا هم گفته شد، اینکه آیا این انتقال از جهان غایات به جهان بدون غایت که در انتقال از فیزیک ارسطویی یا طبیعت‌شناسی ارسطویی به طبیعت‌شناسی نیوتنی رخ داد و به موازات این تغییر در حوزهٔ «هست و نیست» ‌ها، همین تغییر در تفکر مدرن در حوزه اخلاق و حوزهٔ «باید و نباید» هم پدید آمد به‌‌ همان اندازه توجیه‌پذیر است یا نه، پرسشی جدی است که باید در جای خود بررسی شود.

از دیدگاه لاک، فهم ما از جهان، آمیخته‌ای است از ایده‌هایی که از ابتدا از طریق احساس و تأمل به دست می‌‌آوریم. اما در جهان واقع و تحت تأثیر هیجانات عاطفی، آداب و رسوم و تعلیم و تربیت، این آگاهی مرکب، بدون استدلال شکل می‌گیرد. به چیزهایی اعتقاد پیدا می‌کنیم و معانی‌ای را می‌پذیریم که جزمی و گریزناپذیر به نظر می‌رسد، اما فاقد اعتبار علمی است، چون با هنجار‌ها و آداب و رسوم غیر مستدل (بدون اتکا به ادراک عقلی) در آمیخته است.

برای اینکه از این تفکرات غیرمستدل‌‌ رها شویم و بتوانیم به شناخت خالص علمی دست پیدا کنیم چه باید کرد؟ باید ذهن را عینیت دهیم. ذهن باید از سوبژه بودن فاصله بگیرد و همه چیز را به عنوان اوبژه نگاه کند. لاک در این راستا سه عنصر را مطرح می‌کند: یکی اینکه ذهنمان اتمی است و علم ما از اشیاء، حاصل ترکیب تصورات بسیط است. یعنی هر جزئی را جدا از هم و با ویژگی‌های خاص خود می‌فهمیم و بعد ذهن این‌ها را با هم ترکیب می‌کند و به تصور مرکب ما از شیء منجر می‌شود.

برای روشن شدن مطلب، اجازه بدهید یک مثال بزنم. حتماً اطلاع دارید که یکی از بحث‌های مهم و اثرگذار در تاریخ علم نوین، نور‌شناسی است. این پرسش جدی مطرح بود که چگونه این تصویری که در ذهن ماست شکل می‌گیرد؟ پاسخ این بود که هر کدام از این اتم‌ها به طور مجزا نوری را بازتاب می‌کند که از دریچه چشم ما وارد ذهن ما می‌شود. اگر تغییر و تحولی در تصویر ما از آن شی ء پیش آید و ما تصویری یکپارچه از آن ادراک می‌کنیم، به این سبب است که بعد از اینکه این بازتاب‌ها وارد ذهن شده، نوعی ترکیب در ذهن ما به وجود می‌آید. این خلاصه‌ای است از تحولی که لاک در بعد معرفت‌شناختی پدید آورد.

نظریهٔ لاک در بعد انسان‌شناختی، به طور کلی نمایانگر استقلال و مسئولیت آدمی در قبال خویشتن است. در واقع، عقلی که هم از سنت‌ها و آداب و رسوم دست و پاگیری که او را از شناخت حقیقت و واقعیت بیرون از ذهن خود مانع می‌شد‌‌ رها شده و هم از آنچه قدرت حاکم تعیین می‌کند، زمینه را برای اینکه شخصیت مستقل افراد بروز کند فراهم می‌آورد. بنابراین، لاک می‌گوید صرف کسب علم ما را مستقل نمی‌کند، بلکه اگر می‌خواهیم آگاهی ما علمی باشد، باید رهیافت ما تماما از هر مانعی که شناخت علمی و عینی را خدشه‌دار می‌کند، خواه حکومت، خواه کلیسا یا حتی آداب و سنن، مستقل باشد. پس انفکاک کامل، راه را برای ساختن دوباره خودمان باز می‌کند. انفکاک از فعل و انفعالات فکر و میل و قریحه نیندیشیده، به ما این امکان را می‌دهد که خود را اصلاح کنیم و سلطه عقل می‌تواند به بازسازی رفتار‌ها و عادت‌هایمان کمک کند. پس ما می‌توانیم خود را آن گونه که می‌خواهیم بسازیم. این چیزی است که به تدریج در تفکر ما نسبت به خود و دنیای پیرامونمان به وجود می‌آید. ما الزاماً آنچه که آفریده شده‌ایم یا درجامعه شکل گرفته‌ایم نیستیم. امکان این هست که از خودمان چیز دیگری بسازیم و می‌توانیم عادت‌هایمان را تغییر دهیم. نقد مهمی که باید به آن توجه داشته باشیم این است که این تحول در مفهوم خود، سرآغاز بروز یکی از بزرگ‌ترین پارادوکس‌های فلسفهٔ مدرن است چون این نگاه «عینیت‌گرایانه»، باید از منظر سوم شخص شکل گیرد، اما تحقق این نگاه از منظر سوم شخص چه منظری ممکن است؟ از منظر اول شخص. این یک تناقض بزرگ فلسفی است. یعنی تمام تلاش این بود که بین موجود عینی ذهنی و خارج از ذهن تفکیک قائل شویم که امکان‌پذیر نیست.

 

سنت قراردادگرایی متجدد

از دیدگاه انسان‌شناسی مدرن، انسان به لحاظ معرفتی منفک از خود، یک موجود مستقل به حساب می‌آید و اهدافی که دنبال می‌کند را باید درون خود بیابد. پس این اهداف و غایات، بر خلاف آنچه در تفکر پیشامدرن هست، توسط نظم بزرگی که بیرون من است به من تحمیل نمی‌شود. حاصل اینکه نوعی اتمیزم سیاسی را می‌بینیم که به فردگرایی مدرن منجر می‌شود. این نگاه، ما را به سنت قراردادگرایی می‌رساند. نظریه‌های جدید، عنصری را به نظریه‌های پیشامدرن درباره شکل گیری حکومت افزودند و آن، قرارداد اجتماعی است که بنیان جامعه سیاسی را می‌گذارد. بعضی‌ها حتی برای حصول به قرارداد اجتماعی، واقعیت تاریخی قائل شدند، مثل نشانه‌هایی که در برخی از قطعات آثار ژان ژاک روسو دیده می‌شود یا شواهدی که در برخی بحث‌های جان لاک مطرح می‌شود. آن‌ها در دنیایی زندگی می‌کردند که سلطهٔ غرب برجهان در حال گسترش بود و در مستعمرات خود، اشکال زندگی بدوی را مشاهده می‌کردند که مثل یک آزمایشگاه تاریخی، به زعم آن‌ها، می‌توانست نحوهٔ شکل‌گیری جامعه و تحول آن به شکلی که در دنیای مدرن هست را نشان دهد.

پس فرد بنا بر طبیعت، ملزم به پیروی از هیچ گونه قدرت سیاسی‌ای نیست، بلکه این التزام باید به وجود بیاید. این التزام باید از طریق رضایت افراد پدید آید. قبلاً این طور نبود و وقتی می‌گفتند انسان جانوری سیاسی است، منظور این بود که به هر حال باید از حاکمیتی پیروی کند. اما در نگاه جدید به انسان، برای اینکه این تعهد پیروی و فرمانبرداری از حاکم معنا پیدا کند، باید قرارداد اجتماعی شکل بگیرد تا قدرت مردم به حکومت تفویض شود. از اینجا به بعد است که مسئله‌ی حقوق شهروندان مطرح می‌شود. من از دولتی که قدرتم را به آن تفویض کرده‌ام انتظار دارم حقوق من را محترم بشمارد. پس التزام سیاسی افراد، تنها از طریق رضایت افراد به وجود می‌آید. این رضایت می‌تواند صریح باشد یا ضمنی.

 

الگوی زیستی مدرن

بحث را تا اینجا جمع‌بندی کنیم. هویت مدرن مولود تغییراتی در خود‌شناسی است که مرتبط با طیف وسیعی از کردارهای دینی، سیاسی، اقتصادی، خانوادگی، فکری و هنری است که در تعامل با یکدیگر آن را به وجود آورده؛ کردار‌ها و سنت‌هایی از قبیل مناسک دینی ناشی از عضویت در جامعه مسیحیان، سیاست مبتنی بر رضایت شهروندان، زندگی خانوادگی مبتنی بر ازدواج‌های شراکت-بنیاد، تربیت فرزندان بر اساس نظام تعلیم و تربیتی که از قرن هفدهم به بعد شکل گرفت، آفرینش هنری مبتنی بر خلاقیت اصیل، دفاع از حوزه خصوصی، بازار و قرارداد، و تلاش برای کسب دانش علمی.

در نتیجه، مثلا در رابطه با نهاد خانواده، در دوره‌ی پیشامدرن، به تشکیل خانواده به عنوان یک شراکت نگاه نمی‌شد، ولی در دوران مدرن زن و شوهر هر دو خود را شریک می‌دانند. در گذشته زنان در سایه‌ی لطف مردان زندگی می‌کردند. می‌توان گفت که نوعی رابطهٔ خدایگان و بنده درخانواده شکل می‌گرفت، چون مرد رئیس خانواده محسوب می‌شد و می‌توانست تصمیم-گیرنده مطلق باشد. در دورهٔ مدرن، این نظام اجتماعی متحول شد و این تحول، پیامدهای حقوقی و اخلاقی بسیاری هم دارد. زن و مردی که خانواده تشکیل می‌دهند تا هر دو به یک اندازه بار خانواده را به دوش بکشند، چه در زمینهٔ تأمین معیشت و چه در زمینهٔ هدایت و تربیت.

لازم است توجه داشته باشیم که هویت ایرانی ما، خواه ناخواه با هویت مدرن درآمیخته و از آن متأثر است. یکی از دلایل ضرورت شناخت این هویت مدرن، همین تأثیرپذیری است. بخش قابل توجهی از هویت مدرن، ریشه در مسیحیت دارد، هرچند در شکلی تغییر یافته. هرچند الگوی زیستی آئین مسیحی در کشور ما تفاوت‌هایی با آنچه در مناطق دیگر جهان رایج است تفاوت‌هایی دارد، اما تصور می‌کنم حالا کم و بیش‌شناختی اجمالی از این الگوی زیستی پیدا کرده باشیم. در جلسهٔ آینده سعی خواهیم کرد مروری داشته باشیم به آنچه می‌توانیم به عنوان الگوی زیستی دو دین دیگری که درجامعهٔ ما رایج هست؛ یعنی آیین زرتشت و آئین یهود.

 


درسگفتارهای «عدالت اجتماعی در جوامع چندفرهنگی»

سید علیرضا حسینی بهشتی

جلسه نهم

مکان: «مؤسسه مطالعات دین و اقتصاد»


جلسه هشتم: مفهوم انسان، گونه‌شناسی و نگاهی به تاریخ تحول آن

جلسه هفتم:  فرهنگ و هویت فرهنگی

نظر شما چیست؟

  1. Warning: mysql_query(): Access denied for user 'root'@'localhost' (using password: NO) in /home3/adderang/public_html/wp-content/plugins/comment-rating/comment-rating.php on line 219

    Warning: mysql_query(): A link to the server could not be established in /home3/adderang/public_html/wp-content/plugins/comment-rating/comment-rating.php on line 219

    Warning: mysql_query(): Access denied for user 'root'@'localhost' (using password: NO) in /home3/adderang/public_html/wp-content/plugins/comment-rating/comment-rating.php on line 226

    Warning: mysql_query(): A link to the server could not be established in /home3/adderang/public_html/wp-content/plugins/comment-rating/comment-rating.php on line 226
    class="comment even thread-even depth-1" id="li-comment-149">
    امیر :

    با عرض خسته نباشید.لطفا در صورت امکان شش شماره پیشین را هم در اخیار علاقه مندان این مباحث قرار دهید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (30)