داستان کوتاه در ایران

۱ اردیبهشت ۱۳۹۳
معرفی جلد اول کتاب «داستان کوتاه در ایران»: مکتب و سبک رئالیسم و ناتورالیسم/ نویسنده: حسین پاینده
نکته ارزنده وقابل تامل در هر سه جلد این کتاب این است که، بُنمایه‌های فلسفی و فکری هرکدام از مکاتب، جنبش‌ها و سبک‌های ادبی یاد شده در این کتاب به زبانی شیوا، سلیس و بلیغ برای خواننده بیان شده است.

 

حامد نعمتی:

در سال‌های اخیر میل و موج جدیدی از علاقه‌مندی نسبت به مقولهٔ نقد را به اشکال و انحاء مختلف در جامعه شاهدیم.

 به طور کلی نقد در اشکال مختلفش، مقوله‌ای جذاب و عمیق است؛ جذاب بودنش به دلیل پرتو افکنی بر وجوهی که از دید مخاطب عادی مغفول مانده است، وعمیق به سبب علمی که منتقد برای نقد علمی اثری یا مقوله‌ای به کار می‌گیرد.

 کتاب «داستان کوتاه در ایران» در سه مجلد توسط نشر نیلوفر به چاپ رسیده است. هر کدام از این سه مجلد به سبکی خاص در تاریخ ادبیات داستانی در ایران می‌پردازد. در جلد اول مکتب و سبک رئالیسم و ناتورالیسم، در مجلد دوم سبک و مکتب مدرنیستی، و در مجلد سوم سبک وجنبش پست مدرنیستی، در داستان کوتاه ایران مورد نقد و تحلیل و واکاوی قرار گرفته است. نکته ارزنده وقابل تامل در هر سه جلد این کتاب این است که، بُنمایه‌های فلسفی و فکری هرکدام از مکاتب، جنبش‌ها و سبک‌های ادبی یاد شده در این کتاب به زبانی شیوا، سلیس و بلیغ برای خواننده بیان شده است. حتی در جلد سوم مباحثی چون معرفت‌شناسی و وجود‌شناسی که بالذاته مقولاتی پیچیده و انتزاعی هستند، با زبانی روشن تبیین شده است.

 جلد اول این اثر «داستان کوتاه در ایران» به قلم دکتر حسین پاینده (دکترای نقد و نظریهٔ ادبی از دانشگاه ساسکس انگلستان و استاد دانشگاه علّامه طباطبایی تهران) که در ۵۸۳ صفحه نوشته شده است، به سبک رئالیسم و ناتورئالیسم در داستان کوتاه ایران اختصاص دارد.

 فصل اول، مروری دقیق بر جنبه‌های مختلف رئالیسم است، چه از بُعد زبانی و فلسفی آن و چه در وجه ژانرهای مختلف هنری این سبک و مکتب. در این کتاب رئالیسم نه فقط در ادبیات بلکه در نوع هنر نقاشی نیز بررسی شده است. عکس روی جلد کتاب در چاپ اول آن، (در هر جلد از سه مجلد این کتاب، نقاشی‌ای مبتنی برسبک و مکتب بررسی شده در‌‌ همان جلد از کتاب روی جلد آن چاپ شده است) موید همین امر است. تابلوی «سنگ شکنان» اثر گوستاوکوربه، نمونه‌ای خصیصه‌نما برای نشان دادن سبک رئالیسم در نقاشی است. در چاپ نوبت دوم این کتاب نقاشی‌ای از مجید اَروَری به نام: «عمری که گذشت»، روی این جلد از کتاب نقش بسته است که این اثر هم نمونه‌ای اعلاء از سبک نقاشی رئالیسم است. همین طور در این فصل ویژگی‌های داستان کوتاه رئالیستی از بُعد عناصر مختلف آن نظیر درونمایه، زاویه دید، شخصیت، پیرنگ، زمان و مکان و… به تفکیک با توضیحی کامل و مثالی روشن مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است.

 

 اساساً در هر سه مجلد کتاب داستان کوتاه در ایران، هنگام توضیح هر مبحثی ما با مثال‌هایی روشن و کامل روبهرو می‌شویم. روان‌شناسان معتقدند که یکی از روش‌های مسلّم یادگیری، آوردن مثال‌های روشن و شرح و بسط آن مثالهاست. برای نمونه، مثال‌های بصری از نقاشی در این کتاب باعث می‌شود که هر‌گاه خواننده این اثر بخواهد ویژگی‌های سبک و مکتبی ادبی و هنری تحلیل شده در این کتاب را به یاد آورد؛ ناخودآگاه تصویر منتشر شده در این کتاب به ذهنش خطور خواهد کرد. تابلوهایی که در هر سه مجلد این کتاب مورد تحلیل قرار گرفته‌اند، (جدای از وجه هنری هرکدام) از این نظر در خور توجه‌اند که ویژگی‌های این هنر را می‌توان به ادبیات تسری داد. وقوف به تکنیک‌های مورد استفاده در هنر نقاشی، زمینه مناسبی برای درک بهتر داستان کوتاه است.

 فصل دوم، با آوردن یک روایت غیر رئالیستی (حکایت «ورد الاکمام و اِنسُ الوجود» از هزار و یکشب) تفاوت ماهوی این گونه آثار با سبک نگارشی و عناصر مختلف رئالیستی را می‌کاود. مثال کاملی که درک و معرفت خواننده را نسبت به آنچه را رئالیسم نیست به حد اعلاء می‌رساند. این تمیز دادن رئالیسم با غیر رئالیسم، یکی از شالوده‌های اصلی درک ادبیات داستانی معاصر و به طور کل، هنر معاصر است.

 در فصل سوم، چند داستان رئالیستی شاخص، نقد شده است. هریک از این داستان‌ها شاهکاری در این سبک از ادبیات داستانی هستند. داستان‌هایی معروف با مولفانی نام آشنا، نظیر «خاکسترنشین‌ها» (اثرغلامحسین ساعدی)، «شهر کوچک ما» (اثر احمدمحمود)، «مرد» (اثر محمود دولت آبادی) و… در پایان هر داستان نقدی بر اساس یک وجه پُر رنگ‌تر آن داستان را می‌خوانیم. مثلاً در نقد داستان «خاکسترنشین‌ها»، وجه فضا و زمینه داستان مورد بررسی قرار گرفته است. و این نکته که چگونه عناصر مختلف در این داستان با یکدیگر هماهنگی و هارمونی دارند، تا شاهکاری را به وجود آورند. از این نکته هم نباید غفلت کرد که، مولف کتاب سه جلدی «داستان کوتاه در ایران» در انتخاب هرکدام این داستان‌ها و همین طور نقد آن‌ها (جدای از آگاهی‌بخش و علمی بودن آن) هنری زیبا‌شناختی نیز به خرج داده است. به شکلی استعاری می‌توان گفت، هرکدام از موضوعات در فصل‌ها و ترتیب و نظام آن‌ها در این کتاب، بسان اجزاء و عناصر یک بنای عظیم و تحسینبرانگیز است، که هرکدام از عناصر و هر قسمت از فضای این بنا دارای تعریف و کارکردی است.

 فصل چهارم، اختصاص به داستان‌های کوتاه ناتورالیستی دارد. در این فصل به‌‌ همان سبک و سیاق که داستان‌های رئالیستی تحلیل و تعریف، و شالوده‌ها و بُنمایه‌های فلسفی مکتب رئالیسم تبیین شد، جنبش ناتورالیسم نیز به شکل جامع و مانع معرفی و بیان می‌شود. به طور کلی می‌توان گفت، در این فصل مختصات مکتب ناتورالیسم مورد تحلیل و واکاوی دقیق قرار گرفته است.

 فصل پنجم، اختصاص به نمونه‌هایی از داستان کوتاه‌های ناتورالیستی دارد. داستان‌هایی با نویسندگان بزرگ تاریخ ادبیات داستانی یکصد سال اخیر ایران، نظیر صادق هدایت و صادق چوبک. در پایان هر داستان نقدی برحسب توجه متن به مسئله‌ای آورده شده است، که در این میان نقد داستان «عروسک فروشی» اثر صادق چوبک، بسیار جالب و تامل‌انگیز است. در این نقد عکسی از صادق چوبک نمایان شده است، که حاوی نکته و مسئله‌ای پُر ارزش از هنر در سبک ناتورالیستی است. نقد هر کدام از داستان‌های ناتورالیستی این فصل، اساساً به وجهی پایه‌ای از سبک و مکتب یاد شده (ناتورالیسم)، می‌پردازد. مانند داستان «چنگال» اثر صادق هدایت، در نقد این داستان به مسئلهٔ جبر و وراثت که در تِم (درونمایه) و مضمون داستان حضور دارد، توجه شده است.

 فصل ششم، بررسی نمونه‌های بیشتری از داستان‌های رئالیستی و ناتورالیستی است. در این فصل علاوه بر تحلیل و نقد هر یک از داستان‌ها، در پایان هر نقد سوالاتی طرح شده که خواننده را از انفعال خارج می‌کند و به صحنه می‌آورد. به عبارت دیگر نقش کُنش‌پذیری خواننده را تبدیل به یک کُنشگر پاسخگو می‌کند. این امر باعث می‌شود مخاطب این اثر مطالب و مقولاتی را که در فصل‌های پیش خوانده، در ذهن خود مروری دوباره کند، و درک و دریافت خود از مفاهیم ذکر شده در این کتاب را به بوتهٔ سوال و چالش بکشاند. قطعاً این امر باعث می‌شود که نه فقط مقوله‌ها و مطالب عمیق و کلان این کتاب بهتر و بیشتر در ذهن خواننده بماند، بلکه معرفتی بیشتر به نقد عملی داستان کوتاه حاصل کند.

نظر شما چیست؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (10)