نگاهی به الگوی زیستی در آئین زرتشت

۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۳
درس‌گفتارهای «عدالت اجتماعی در جوامع چندفرهنگی»
آئین زرتشت، بهشت (بهترین هستی) را بازتاب رفتار نیک انسان و دوزخ (بد‌ترین هستی) را بازتاب رفتار نادرست انسان می‌داند که هم در این جهان بر او بر می‌گردد و هم در دنیای پس از مرگ.

  «سید علیرضا حسینی بهشتی»

 

در دو جلسهٔ گذشته، مروری داشتیم بر چیستی هویت مدرن و شکل‌گیری آن. اما تنها بخشی از هویت ما به مدرنیته معطوف است که ناشی از تأثیری است که از جهان پیرامونمان می‌گیریم. بخش عمدهٔ هویت ما، هویت ملی است که متشکل از عنصر دین‌باوری و عنصر ایرانیت است؛ پس هویت دینی، یکی از عناصر مهم هویت ملی ما را شکل می‌دهد. با توجه به اینکه می‌خواهیم برای یافتن مبنای اجماع همپوش، با حداقل‌ها حرکت کنیم. هویت ملی ما ایرانیان و آنچه که بیشتر ما می‌توانیم دربارهٔ آن اشتراک نظر داشته باشیم با مسالهٔ دینداری و خداباوری گره خورده‌است. در این می‌ان، با توجه به آنکه ادیان تبیین‌شده و ریشه‌دار موجود در تاریخ کشورمان عبارتند از چهار دین اسلام، زرتشت، مسیحیت و یهود، ضروری است این مسئله را مورد بررسی قرار دهیم که آیا نکات مشترک را با توجه به الگوی تحلیلی سه بعدی‌ای که پیش از این ارایه شد می‌توان پیدا کرد یا نه؟ برای همین، این جلسه به آنچه که آیین زرتشت مربوط می‌شود نگاه خواهیم کرد و در جلسهٔ آینده به بحث الگوی زیستی مطرح در آیین یهود خواهیم پرداخت.

 

جمعیت زرتشتیان

دربارهٔ جمعیت زرتشتیان آمار دقیقی وجود ندارد ولی چیزی بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار نفر در کل جهان پیرو این آیین هستند. مثلاً در هند ۷۹ هزار، در ایران ۲۵ هزار نفر، در ایالت متحده آمریکا ۱۱ هزار نفر. برخی از این آمار‌ها نشان‌دهنده مهاجرت‌هایی است که در مقاطع مختلف زمانی صورت گرفته است. پیروان زرتشت در دو مرحله مهاجرت گسترده به شبه قارهٔ هند داشته‌اند: یکی در زمان گسترش اسلام در ایران، یکی هم در زمان قاجار. بعد از انقلاب اسلامی هم مهاجرت‌هایی صورت گرفته است. اگر به سنگاپور با جمعیت کم آن نگاه کنیم، این طور به نظر می‌رسد که میزان مهاجرت به آن کشور به نسبت بالا بوده است. به هر حال آئین زرتشت واقعیتی است که درجامعهٔ ما وجود دارد، چه در شکل یک آئین و چه در رواج برخی از باور‌ها که ممکن است به اشکال دیگری در رسومات ما ایرانیان بروز پیدا کرده باشد.

 

زرتشت و زندگی او

زرتشت بین ۱۰۰۰ تا ۱۲۰۰ سال پیش از میلاد مسیح زندگی می‌کرده است. جامعهٔ زرتشتیان ایران به طور رسمی تولد او را در ۱۶ فروردین سال ۱۷۶۸ پیش از میلاد و تاریخ درگذشت او را ۵ دی ۱۶۹۱ پیش از میلاد تعیین کرده‌اند. دربارهٔ مکان تولد او اجماعی نیست و از ری، خوارزم، سیستان و آذربایجان نام برده شده است، هرچند بیشتر نظریه‌های تاریخی، خوارزم را مکان تولد او می‌دانند. جالب اینکه زرتشت هم مانند همه پیامبران دیگر در تبلیغ آیین خود با دشواری‌های زیادی مواجه بود. در ده سال اول تبلیغ دینش، زرتشت توانست تنها یک نفر را به آیین خود دعوت کند و در ده سال دوم هم یک نفر دیگر. مهم‌ترین علت، آئین میترایی است که در زمان او حاکم بود. روحانیت میترایی با روشنگری‌های زرتشت مقابله می‌کرد و زرتشت دائما تحت تعقیب بوده و از شهری به شهر دیگر مهاجرت می‌کرد. دلیل عمده هم این بوده که روحانیت آیین میترا، مجموعهٔ نسبتاً کاملی از خرافات و اوهام و پندارهای نادرست دینی را رایج کرده بود و مانند هر طبقه و صنف دیگری که با قدرت پیوند دارد، برای موجودیت خود تلاش ‌کرده و مخالفان را سرکوب می‌کرد. در نتیجه، با هر گونه روشنگری که مخالف آیین میترا بود، برخورد می‌کرد. توجه دارید که مرزبندی کشور‌ها به شکل امروز نبوده و اقوام در حال مهاجرت بوده‌اند. ایرانی‌ها از شرق و ادیان شبه قاره هند بسیار متأثر بودند. از طرف دیگر، آنچه در غرب ایران اتفاق می‌افتاد هم تأثیرگذار بود. البته خود آیین زرتشت هم بر ادیان دیگر تأثیر گذاشت. دربارهٔ اینکه چقدر افلاطون از اندیشهٔ ایرانی متأثر بوده، مطالب جالب توجهی نگاشته شده است. زرتشت در زمانه‌ای قیام می‌کند که پر از اوهام، خرافت و نوعی جهل آراسته شده به مناسک دینی رایج است. گفته می‌شود که زمانی که به گشتاسب (فرمانروای توران) می‌رسد، بعد از مدت‌ها بحث و گفتگو، گشتاسب متقاعد می‌شود و آئین زرتشت را می‌پذیرد و بدینگونه، تبلیغ رسمی زرتشت آغاز می‌شود. در سرودهایی که از زرتشت باقی مانده، از تنگدستی و کم بودن تعداد حامیان خود می‌گوید و از بدکاری پیشگویان و روحانیان هم‌وطن خود گلایه می‌کند. بنا به برخی اسناد تاریخی، در سن هفتادوهفت سالگی به شهادت می‌رسد.

 

اوستا، کتاب آسمانی زرتشت

 دربارهٔ آنچه که به عنوان متون مقدس آیین زرتشت یعنی اوستا در دست است بحث‌های زیادی وجود دارد. مثلا گفته می‌شود که اوستایی که در زمان ساسانیان بوده، چندین برابر اوستایی است که امروز در اختیار ماست. اوستا شامل پنج بخش می‌شود: یکی «یسنا» به معنی ستایش و پرستش است. سخنانی که بیش از هر بخش دیگر اوستا به عنوان سخنان زرتشت اعتبار دارد و «گاتا‌ها» نامیده شده در این بخش قرار دارد که شامل ۷۲ فصل یا «هات» است. دیگر «ویسپرد» است که شباهت بسیار زیادی به «یسنا» دارد و در مراسم مذهبی خوانده می‌شود. سوم «یشت‌ها» است که برای ستایش امشاسپندان، فرشتگان و ایزدان است که با تحلیل‌های زبانی بر روی این متون صورت گرفته، قدر مسلم این است که این متن با آنچه که به عنوان «گاتا‌ها» در اختیار داریم چند قرن بعد از زرتشت شکل گرفته. چهارم، «وندیداد» است که به عنوان قانونی که در آن فقه زرتشت معرفی شده و بسیار با تأخیر تألیف شد. پنجم «خرده اوستا» است که چیزی شبیه «مفاتیح‌الجنان» ماست و به آیین‌ها و اعمال و روزهای مقدس اشاره کرده است. ما در بحث سعی می‌کنیم بیشتر روی بخش‌هایی که اصالت بیشتر دارند تأکید کنیم یعنی «گاهاتا» و خیلی وارد مباحث دیگر نخواهیم شد. چون دربارهٔ اینکه عناصر غیرزرتشتی وارد این آیین شده، بیشتر کسانی که درباره آیین زرتشت کار می‌کنند اتفاق نظر دارند. اما آنچه به عنوان اصالت دین زرتشت مطرح بوده، چیزی نیست که بخواهیم به عنوان نظرمان بر مبنای منابع اسلامی اثبات کنیم، بلکه به لحاظ تاریخی هم اثبات شده است. در نتیجه اجازه دهید به «گاهاتا» به عنوان متنی که زرتشتیان هم به عنوان اصیل‌ترین متن به آن نگاه می‌کنند تکیه کنیم.

 

آموزه های بنیادین آئین زرتشت

نگاهی کنیم به آن بخش‌هایی از «گاتا‌ها» که به وجوه سه گانه‌ای که در الگوی تحلیلی خود داشتیم مرتبط است. زرتشت اعتقاد دارد شناخت خدا از طریق نیروی اندیشه و خرد انسانی انجام می‌شود. بنابراین راه شناخت خدا، از طریق عقل و خرد است. توجه دارید این خرد با خردی که در بحث مدرن مطرح می‌کنیم ضرورتاً تطابق ندارد. خداوند، خرد جهان را بر پایهٔ قانون و هنجار تغییر ناپذیری آفریده که همانا «راستی» است. این راستی به لحاظ مفهومی‌‌ همان «حق» است و در مقابل راستی، ناراستی چیزی است که در ادبیات اسلامی به عنوان «باطل» می‌شناسیم. پس راستی شامل همهٔ خوبی‌ها و خیر‌ها می‌شود و در مقابل آن دروغ و نادرستی به معنای بالا‌تر و جامع‌تری از مفهوم دروغی که امروزه می‌فهمیم، است؛ هرچند ما هم واژهٔ دروغ را از‌‌ همان ریشهٔ زبان اوستایی گرفته‌ایم. نکتهٔ دیگر اینکه این دو گوهر متضاد موجود در هستی مکمل و لازم و ملزوم هم هستند به این معنی که دومی، مفهوم سلبی اولی است. اما هر‌گاه این تضاد موجود در هستی در اندیشهٔ انسان تجلی کند، نیک و بد به وجود می‌آید. پس خیر و شر، زائیدهٔ اندیشهٔ انسان است که از طریق اندیشه، به گفتار و کردار او هم راه می‌یابد. انسان در انتخاب این راه نیک و بد، دارای اختیار است و در قبال انتخابش هم مسئول است.
آئین زرتشت، بهشت (بهترین هستی) را بازتاب رفتار نیک انسان و دوزخ (بد‌ترین هستی) را بازتاب رفتار نادرست انسان می‌داند که هم در این جهان بر او بر می‌گردد و هم در دنیای پس از مرگ. در این بخش‌ها، شباهت‌ها به باورهای اسلامی بسیار قابل توجه است.
هدف انسان، مبارزهٔ پیوسته و پیگیر او با دروغ است. دروغ، چنانچه گفتیم، معادل مفهوم باطل است. نخستین مرحله این مبارزه این است که هرکس به سهم خود بکوشد خود دروغ را‌‌ رها کند و به راستی بگراید. پس مبارزهٔ حق علیه باطل، از رفتار فردی شروع می‌شود. نکتهٔ جالب اینکه می‌گوید حتی کمک کردن به دروغ‌کاران یا افشا نکردن آنان، باعث تضعیف جدی راستی و تقویت جبههٔ دروغ است؛ گویی وظیفهٔ امر به معروف و نهی از منکر را لابه‌لای این سخنان می‌توان مشاهده کرد. این مبارزه حق با باطل تا جایی ادامه دارد که در آخرین مرحله، حتی باید رودرروی ناراستی قرار بگیرد و با آن مبارزه کند. نکتهٔ قابل توجهی که در «گاتا‌ها» می‌توان دید، پیروزی نهایی حق بر باطل است که چنانچه خواهیم دید، در «تورات» هم وجود دارد. در مبارزهٔ همیشگی نیکی با بدی، سرانجام نیکی و راستی پیروز خواهد شد. انسان در پیکار با بدی و گسترش راستی دو گونه پاداش را باید انتظار داشته باشد: یکی پاداش فردی است که من به عنوان پیرو زرتشت در صورتی که مبارزه کنم و برای نهادینه شدن راستکرداری تلاش کنم، به آرامشی روحی و معنوی دست پیدا می‌کنم که نتیجهٔ رفتار من است. آن بخش از دستاورد تلاش من که به روابط اجتماعی مربوط می‌شود، در ‌‌نهایت از طریق رسیدن به خدا و پیوستن به او در روز رستاخیز نصیب من می‌شود که این دومی، پاداش جمعی من است. نکتهٔ قابل توجه دیگر اینکه هیچ انسانی ذاتاً بد به دنیا نمی‌آید. بدی زائیده اندیشه نارسای انسان است. خوشبختی بشر به میزان دانش و خرد فرد فرد انسان‌ها بستگی دارد. این اشاره به جایگاه عقل، خردورزی و دانش دارد که در یسنای ۳۱ بند ۶ به آن پرداخته شده است. در ادامهٔ همین محور آمده که اندیشهٔ انسان، ارزش بالایی دارد. در نتیجه، هر انسانی باید آزاد باشد تا پس از سنجش راه‌های گوناگون با خرد نیک و اندیشه روشن خود، راهش را انتخاب کند؛ انتخاب‌گری که مبتنی بر آگاهی و آزادی است. دربارهٔ آزادی بیان، این مطلب را دارد که حق طبیعی هر انسان است هر کس باید بتواند آزادانه عقاید خود را ابراز کند تا امکان سنجش و گزینش درست برای همه فراهم شود. پس انتخاب دین، برای همهٔ انسان‌ها آزاد است. نجات دهندهٔ بشر یعنی پیامبران یا کسانی که راه پیامبران را می‌روند، باید بتواند بر پایهٔ قانون راستی، با محبت و مهربانی، اتحاد و دوستی جهانی را به وجود بیاورد. در آیین زرتشت اِعمال خشونت در خود «گاتا‌ها» نیست بلکه گرایش ضدخشونت در آن عیان است. یاران راستین خدا یعنی پیامبران، همواره برای پیشرفت بشر در تلاش هستند تا جهان را نو و زندگی را تازه کنند. یعنی همیشه دست‌اندرکار پالایش حیات انسانی هستند تا هرچه بیشتر زندگی بشری پاک وپاکیزه شود. دربارهٔ رابطه انسان با محیط زیست خود هم، در یسنای ۳۲ بند ۱۰، اشاره دارد که توجه به محیط زیست و حفظ و نگهداری از آن را مطرح می‌کند و بعد به رابطهٔ انسان با انسان‌های دیگر می‌رسد. انسان نسبت به جامعهٔ خود مسئول است و خوشبختی از آنِ کسی است که در پی خوشبختی دیگران باشد. پس مسئولیت اجتماعی هم پس در آئین زرتشت مطرح است. در راه رسیدن به آرمان راستین باید از خودگذشتگی و فداکاری کرد. بعد می‌گوید برتری مردمان در راستگو بودنشان است. دروغ‌گویان حتی اگر دارای زر و زور هم باشند، بی‌ارزشند. پیروان راستین حتی اگر ضعیف باشند، باز هم محترم هستند؛ چیزی شبیه آنچه ما در آیهٔ «ان‌ اکرمکم عند الله اتقیکم» مشاهده می‌کنیم که به ما یادآوری می‌کند تقواپیشگی و مراقبت از اینکه در مسیر راست حرکت کنیم ارزش دارد نه قدرت سیاسی، اقتصادی یا اجتماعی. حالا به راحتی می‌فهمیم که چرا نظام سیاسی که با آئین میترا پیوند خورده بود، در مقابل گسترش آئین زرتشت مقاومت می‌کند. چرا که بحث‌هایی را مطرح می‌کند که با ساختار قدرت زمان خود منافات دارد. یکی دیگر از نکات مهم در آئین زرتشت این است که رفتار آدمی را بر شالودهٔ اخلاق استوار می‌کند. شناخت نسبت به زمانهٔ خود و شناخت نسبت به آنچه که او به عنوان آئین راستکرداری باید انجام دهد اهمیت دارد. همچنین با ریاضت کشی و رهبانیت مخالفت شده و در آئین زرتشت رهبانیت به شکلی که در مسیحیت هست، دیده نمی‌شود. انسان را هم وارث گناه نخستین نمی‌داند. در اجزای معنوی و روحانی انسان، سه بخش را تشخیص داده‌اند که قسمت اعظم آن از «گاتا‌ها» است: دین، فروهر و روان. دین را بیشتر به معنای شهود دینی می‌داند از طریق مشاهده یا تأمل. دین هم معنای دین فردی می‌دهد و هم جمعی. فروهر، روح آسمانی است که در کنار ایزدان جای دارد. سؤال این است که آیا ایزدان به معنای «خدایان» هست یا «پروردگاران»؟ در عرب جاهلیت هم به الله به عنوان آفرینندهٔ هستی ایمان داشتند. آفریدگار انسان را هم الله می‌-دانستند، ولی در مورد نقش پروردگاری و پرورش انسان، ربوبیت، به وجود نیروهای مختلفی معتقد بودند. هم این‌ها هستند که بعد‌ها به شکل بت‌ها مورد احترام قرار می‌گیرند. یعنی بت را به معنای ساده‌ای که ما تصور می‌کنیم نمی‌پرستیدند بلکه احترام به سمبلی بود که نمایندهٔ نیرویی بود که به کمک الله می‌آیند. تمام تلاش و دعوت پیامبر اکرم (ص) در جهت کنار گذاشتن رب‌ها بود تا توحید در ربوبیت را هم اشاعه ‌دهد که این کار طبیعتاً منافع بسیاری به خطر می‌اندازد، به خصوص اشراف و روحانیت وابسته به آن را.
در دورهٔ ساسانیان، هر چیزی در «گاتا‌ها» یا در اوستا تعبیر و تفسیر می‌شود تا به نفع استحکام قدرت سیاسی استفاده شود. چنانکه بعد‌ها مفهوم «شاه سایه خداست» (ظل اللهی) از درون همین تفسیر‌ها استخراج شده و شاه می‌شود نمایندهٔ فروهر و فر ایزدی، سایهٔ خدا روی زمین. مفهوم بعد، «روان» است یعنی نیرویی که درون ما وجود دارد. دربارهٔ حکومت، الگویی که به طور مستقیم در آیین زرتشت ارایه شده باشد یا به یک معنا حتی تجربه شده باشد، یعنی زرتشت حکومتی تشکیل داده باشد، نداریم. اما مختصاتی برای فرمانروا ارایه شده که نشان می‌دهد حاکمان حکیم هستند که باید بر جامعه حاکم باشند.

نتیجه

آنچه که تا حالا می‌توان جمع‌بندی کرد این است در رابطه با بعد معرفت‌شناختی و بحث عقلانیت در الگوی تحلیلی سه بعدی که داشتیم، آنچه از «گاتا‌ها» فهمیده می‌شود این است که برای خرد انسانی و شناخت عقلانی، ارزش قائل است. این شناخت، بر بعد دیگر الگو که مفهوم انسان است تأثیر دارد و این گونه تسری پیدا می‌کند که انسان صاحب اختیار و اراده است، می‌تواند انتخاب کند و برای اینکه انتخاب او انتخاب باشد باید انتخاب او آگاهانه باشد و آزادانه باشد. یعنی باید با جستجو دین خود را بشناسد و انتخاب کند که مثلا زرتشتی باشد یا نه. بنابراین با پدیدهٔ آزادی در گرویدن به آئین زرتشت مواجه هستیم، بر خلاف برخی دیگر از ادیان مثل آئین یهود که نمی‌توان به اختیار خود یهودی شد. به دنبال این انتخاب‌گری، مسئولیت هست و مسئولیت در چند بعد است: یکی در قبال خویشتن خویش که مساله راستکرداری است و اینکه من مبارزهٔ با دروغ و باطل (مسئولیتم در قبال تاریخ) را از درون خود شروع می‌کنم. توجه دارید که رابطهٔ انسان با خویشتنِ خویش در این الگو بر اساس رابطهٔ او با مفهوم خیر شکل می‌گیرد. این چیزی است که در فلسفهٔ اخلاق پیشامدرن شایع شده بود و در دوران مدرن، مورد نقد قرار گرفت که البته خود آن هم مورد نقدهای جدی قرار گرفته است. رابطهٔ من با خالق هستی در این است که من خودم را با آنچه که راستی است و خداوند جهان را بر اساس آن آفریده، منطبق کنم. وظیفهٔ اجتماعی و رابطهٔ من با دیگران این است که من برای خوشبختی و زندگی نیک دیگران تلاش کنم و مسئول هستم با دروغ و باطل مبارزه کنم. در رابطهٔ انسان با طبیعت، مسالهٔ احترام به طبیعت که در زندگی عادی زرتشتیان هم می‌بینید به جز یکی دو مورد که حالا دیگر منسوخ هست مثلاً اینکه عادت داشتند جنازه‌هایشان را دفن و در اینکه آیا همهٔ زرتشتیان هم این کار را می‌کردند یا نه، اختلاف نظر هست. نسبت به رابطهٔ انسان با تاریخ که مربوط می‌شود به پیروزی نهایی حق بر باطل، در آئین زرتشت نوعی فلسفهٔ تاریخ را شکل می‌دهد که مطابق آن، پیروزی نهایی با حق است.
در این جلسه سعی شد سه وجهی که در الگوی تحلیلی خود داشتیم با استفاده از متن اصیل «گاتا‌ها» ارائه شود. امیدوارم بحث ارایه شده با باورهای مورد تأیید علمای زرتشتی مغایرت نداشته باشد. در جلسهٔ آینده امیدوارم بتوانیم همین بحث را دربارهٔ آیین یهود داشته باشیم. عنایت دارید با توجه به اینکه چه دربارهٔ خود متون مقدس این ادیان و چه به لحاظ تاریخی، اسناد و مدارک بسیار مخدوش است، سعی می‌کنیم با مواضع رسمی که خودشان اعلام می‌کنند، بحث را پیش ببریم.


سید علیرضا حسینی بهشتی

جلسه دهم

تاریخ: ۹۲/۹/۲۱

مکان: مؤسسه مطالعات دین و اقتصاد


جلسه نهم:  نگاهی به سیر تحول الگوی زیستی در غرب

جلسه هشتم: مفهوم انسان، گونه‌شناسی و نگاهی به تاریخ تحول آن

جلسه هفتم:  فرهنگ و هویت فرهنگی

نظر شما چیست؟

  1. بازتاب: عقلانیت، تعدد مفاهیم عقلانیت، امر عقلانی و امر عقلایی | درنگ

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (10)