وقتی نت‌ها گلوله‌ها را به رقص در می‌آورند

۱۹ آبان ۱۳۹۳
نگاهی به جایگاه مبارزاتی موسیقی کُردی
جنگاوران زن و مرد در کوبانی از موسیقی برای تخریب روحیهٔ دشمن و تقویت روحیهٔ خود استفاده کردند و هنری را که سالیانی به درازای تاریخ به آنان در جهت حفظ هویت و اشاعهٔ فرهنگ خویش کمک کرده، بار دیگر به یاری طلبیدند و آن را به سلاحی مرگبار در مقابل دشمنی بدوی تبدیل کرده است.

یاسر مختاری: بهانهٔ این نوشتار ویدئویی بود که از سوی یکی از شبکه‌های ماهواره‌ای کُرد زبان پخش شد در این ویدیو یکی از جنگاوران زن حاضر در کوبانی رو به دوربین می‌کند و می‌گوید: داعشیان از صدای ساز و آوازمان می‌ترسند وقتی ما با آواز به آن‌ها حمله می‌کنیم آن‌ها می‌ترسند دچار گناه شوند؛ بنابراین عقب‌نشینی می‌کنند.

همزمان با حملهٔ گروه تروریستی–تکفیری دولت اسلامی عراق و شام (داعش) به شهرهای کردنشین شنگال (سنجر) در شمال عراق و کوبانی در کردستان سوریه و اتحاد مبارزان کرد در مقابله با این گروه، فضای مجازی به خصوص شبکه‌های اجتماعی چون فیس‌بوک و توییتر مملو از ویدئوهایی شد که جنگجویان کرد را در جبهه‌های جنگ نشان می‌داد آن‌ها سازی را همراه خود برده‌اند و همزمان با نبرد مشغول نواختن و خواندن ترانه‌های میهنی و مبارزاتی‌اند.

از دیر باز موسیقی در میان کردها جایگاه ویژه‌ای را دارا بوده است چنانکه حضور آن را در تمامی شئون زندگی آنان می‌بینیم. نواها و ترانه‌های عزا، عروسی، کار، مبارزه و آیین‌های خانقاهی از زمان‌های بسیار دور در میان کردها به وجود آمده و سینه‌به‌سینه به نسل‌های بعدی انتقال یافته‌اند. آرتور کریستین سن اتنو موزیکولوژیست دانمارکی معتقد است «کردها به دلیل حس تعلق به آیین‌های ملی و قومی خود شاید بیشترین وابستگی را نسبت به سایر مردم جهان به موسیقی داشته باشند این وابستگی چنان است که برخی فرم‌های موسیقایی برای انجام فعالیت‌ها و امورات زندگی روزمره به وجود آمده‌اند بدون وجود این فرم‌ها نمی‌توان هماهنگی در انجام این فعالیت‌ها متصور شد.»[1] از سوی دیگر موسیقی در میان مردم کرد چنان ریشه دوانده است که گاه این مردمان از آن برای تفسیر مسائل عمیق جامعه استفاده می‌کنند و آن را به تریبونی برای ابراز عقیده بدل می‌سازند چنانکه می‌توان گفت هم واقعیتی عینی و اجتماعی است و هم واقعیتی ذهنی و ایدئولوژیک؛ پس جای تعجب باقی نمی‌گذارد که کردها هم موسیقی را مقاومتی فرهنگی پندارند و هم آن را به مبارزه تبدیل کنند.

«بَرخوُدان ژیانه، سَر هَلدان ژیانه: مقاومت زندگی است، اعتراض زندگی است»

گرامشی در درک مفهوم مقاومت فرهنگی به ما کمک می‌کند آنجا که او برای مردمانی که تحت هژمونی حاکمان‌اند جایی برای مقاومت در برابر هژمونی و گرفتن امتیاز از حاکمان باز می‌کند: «اگر قبول کنیم که هژمونی همچنین دربارهٔ جنگ عقاید و رضایت در مقابل عقاید حاکم نیز هست می‌توان ادعا کرد استیلا شامل تسلیم در برابر عقاید و ارزش‌های گروه‌های تابع نیز هست، این عقاید و ارزش‌ها ممکن است بدون هیچ‌گونه همراهی با عقاید حاکم در هژمونی رایج ریشه داشته باشند.» باید اشاره کرد که این مقاومت‌ها بر اساس نیازهای گروه‌ها مدام تغیر می‌کند. نیازها، آرزوها و فشارهای فرهنگی متغیری که از سوی نظام سلطه بر آن‌ها اعمال می‌شود موجب می‌شود انواع شیوه‌ها، رفتار و گفتمان‌ها مقاومتی بروز پیدا کند. رفتارها و گفتمان‌های مقاومت نیز در میان مردم که برگرفته از سبک زندگی، خصوصیات فرهنگی و خرده‌فرهنگی آنان است از هر ابزاری برای مقاومت و مبارزه استفاده می‌کند. گرچه باید اشاره کرد که مقاومت خود به سبکی از زندگی تبدیل می‌شود که بدون آن شاید برای مقاومان زندگی معنایی نداشته باشد مطمئناً این سبک زندگی نیز بر تولیدات و آثار ادبی و هنری نیز اثر می‌گذارد.

 در میان مردمی که موسیقی همواره بخش لاینفکی از زندگی روزمره آنان بوده است می‌توان درک کرد چرا این هنر به گفتمانی از مقاومت و شیوهٔ مبارزه تبدیل شده است. از کاربرد موسیقی در مبارزات سیاسی و اجتماعی می‌توان موارد متعددی را مثال زد: ویکتور خارا در شیلی علی‌رغم حمایت از دولت منتخب آلنده و مبارزه با کودتای پینوشه جان خود را در این راه از دست داد؛ در جاماییکا رگی‌ها و ستارهٔ آنان باب مارلی توانست از طریق موسیقی با خشونت‌ها و چند دستگی‌های جامعهٔ جاماییکا به مبارزه برخیزد یا بیتل‌ها که در آمریکا با موسیقی خود تبدیل به یکی از مخالفان اصلی جنگ ویتنام شدند… کردها نیز همزمان با مبارزات سیاسی و هویتی خود از موسیقی استفاده‌های متعددی کردند که در ادامه بدان‌ها اشاره می‌شود:

– موسیقی گاه برای بقای خود جنگیده است چنان که در ترکیه و در زمان ممنوعیت زبان کردی و هرگونه آثاری از آن قوم، هنر موسیقی علاوه بر دفاع از کیان خود چون معلم مبارزی رسالت حفظ هویت و انتقال ویژگی‌های فرهنگ به نسل‌های جدید را ارائه کرده است. در ایران نیز علی‌رغم ممنوع بودن خوانندگی زنان چه بسیار زنانی که با خواندن آوازها و ترانه‌های محلی سعی کرده‌اند این تابو را شکسته و مبارزه‌ای را برای بقای آن پیش ببرند.

– موسیقی گاه نقش رسانه‌ای برای بازنمایی دیدگاه‌ها، مشکلات، آمال و آرزوها و نیز آموزش درون‌گروهیِ گروه‌های حاشیه‌ای را بازی کرده است. اگر چه کردها خود در چهار کشور ایران ترکیه، عراق و سوریه همواره در حاشیهٔ اقوام و ملت‌های دیگر بوده‌اند اما میان کردها نیز گروه‌های حاشیه‌ای عمده‌ای نیز وجود دارند که آن‌ها هم سبکی از موسیقی را برای بیان اعتراضات ایجاد و آن را رسانهٔ خود کرده‌اند. گروه‌های آیینی مانند دراویش و صوفیه‌های خانقاه‌ها، یارسان‌ها (اهل حق)، ایزدی‌ها در میان کُردها سبک‌های موسیقی خاص خود را داشته‌اند

– از سازهای موسیقی گاه برای بیان اعتراض نیز استفاده شده است در هنگامهٔ تشییع‌جنازهٔ سید خلیل عالی‌نژاد تنبورنواز شهیر کرد ایرانی بیش از دو هزار نفر تنبورنواز بر سر مزار او در شهر صحنه گرد آمده و به قتل او اعتراض کردند همچنین در آخرین نمونهٔ ده‌ها نفر از فعالین زیست‌محیطی در اعتراض به آبگیری سد داریان و تخریب چشمه و آبشار بل در شهر پاوه با در دست داشتن ساز دف به مقابل این چشمه رفته و صدای اعتراض خود را با نالهٔ دف هم‌نوا کردند.

– در بسیاری از مواقع موسیقی بخشی از مبارزات سیاسی می‌شود و در این حالت هنرمندان به تولید و عرضهٔ هنر خود در راستای مبارزه با حکومت‌ها می‌پردازند؛ در این بین بسیاری از این هنرمندان خود بخشی از این مبارزان را تشکیل می‌دهند مبارزاتی که گاه به صورت مسلحانه و پارتیزانی بوده است و چه بسیار هنرمندان که تفنگ بر دوش و سازی در دست در جبهه‌های جنگ حضور داشته‌اند که مشهورترین آنان ناصر رزازی، شوان پرور، جوان حاجو، نجم الدین غلامی، کالی، حمه جزا و مرضیه فریقی را می‌توان مثال زد که گاه به شهرت جهانی نیز دست یافته‌اند آنان نیز بسیاری از آثار خود را در گرماگرم جنگ‌ها تولید و به مخاطبان خود عرضه داشته‌اند و نقش پررنگی در رساندن پیام مبارزاتی خود به مردم و حاکمیت‌های مختلف داشته‌اند و حتی گاه جان خود را نیز همان‌جا و در هنگامهٔ مبارزه از دست داده‌اند؛ هنرمندانی چون هوزان سر حد، دلیلا، مزگین، هَلو از جملهٔ هنرمندان چریکی بودند که در این جنگ‌ها کشته شده‌اند.

از سوی دیگر این نوع موسیقی چنان در میان مخاطبان کرد و فعالین سیاسی و مدنی آنان ریشه دوانده است که بیش از ۸ سال است کانالی تلویزیونی به نام med music نیز از سوی برخی مبارزان سیاسی به راه افتاده است که به صورت ۲۴ ساعته اقدام به پخش موسیقی‌های مبارزاتی می‌کنند و تمامی آثار پخش‌شده در آن حاوی مفاهیم میهن‌پرستانه و تکریم مبارزان کرد است. همچنین با حملهٔ اعضای دولت اسلامی عراق و شام به کردستان تمامی کانال‌های تلویزیونی و رادیویی تجاری و پخش سرگرمی نیز با متوقف کردن برنامه‌های پیشین خود اقدام به تولید و پخش آثاری کرده‌اند که مردم را تشویق به پیوستن به صفوف مبارزان و حمایت از اهداف و آرمان‌های آن‌ها می‌کنند.

هنر و هنرمندان برای تولید آثار هنری اگرچه وامدار جامعه‌ای هستند که در آن زیست می‌کنند اما در جامعه‌ای چون کردستان و در میان کردها رابطه‌ای دو طرفه میان جامعه و هنر وجود دارد؛ این سرزمین و مردمانش با تمامی آرمان‌ها، ایده‌ها و شیوه زیست روزمره‌اش ایده‌های بکری را برای هنرمندان آن فراهم می‌کند و از سوی دیگر این هنر به سلاح و رسانه‌ای در دست کردها تبدیل شده است تا پیام‌ها و اهداف سیاسی گروه‌های مختلف را به میان اقشار مردم برده و آنان را از مبارزات خود، آگاه نمایند و مردم را تشویق کنند تا به آنان بپیوندند.

در جنگ اخیر شنگال و کوبانی، کُردها با دشمنی روبه‌رو شدند که با هیچ‌یک از شیوه‌های زندگی کردها نه تنها میانه‌ای ندارند بلکه با آن مخالفت دارند و سعی در نابودی تمامی مظاهر فرهنگی کردها می‌کنند. از نظر آنان موسیقی ابزاری است که اگر گوش آنان را بنوازد صدای زنگ دروازه‌های جهنم را خواهند شنید و نخواهند توانست رضایت خداوند را جلب کنند و در صورت کشته شدن به بهشت وارد شوند؛ چه بسا این صدا، صدای زن مبارزی باشد که در حین مبارزه هلهله‌ای سر داده و همزمان لولهٔ تفنگش را که نام دیوان را -که خود ابزاری است برای نواختن نت‌های موسیقی- بر آن نهاده است، به سوی دشمن نشانه می‌رود؛ آنگاه عضو داعش، گناه کبیرهٔ دیگری نیز انجام داده چون به صدای زنی گوش فرا داده است. جنگاوران زن و مرد در کوبانی از این حربه برای تخریب روحیهٔ دشمن و تقویت روحیهٔ خود استفاده کردند و هنری را که سالیانی به درازای تاریخ به آنان در جهت حفظ هویت و اشاعهٔ فرهنگ خویش کمک کرده، بار دیگر به یاری طلبیدند و آن را به سلاحی مرگبار در مقابل دشمنی بدوی تبدیل کرده است.

 

 

 

 

 


[1] موسیقی کردستان فصلنامهٔ موسیقی ماهور شماره ۲۷ سال ۱۳۸۴

 

 

 

 

نظر شما چیست؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (10)