دیالکتیک‌های سینمای سوم

۳۰ فروردین ۱۳۹۴
مایکل واینه/ ترجمه عاصفه صادقی- بخش پایانی
نباید گمان بریم که سینمای سوم و تم‌ها و استراتژی‌هایش تنها به بستری اجتماعی مربوط‌اند که شامل درگیری علیه نیروهای استعماری و امپریالیستی است.

بخش نخست این مطلب پیش از این در درنگ منتشر شده بود که می‌توانید از اینجا بخوانید.

 

دیالکتیک‌های سینما

دریافت فانون از دیالکتیک‌های میان فرهنگ و رابطه‌اش با درگیری‌های سیاسی وسیع‌تر به ما کمک می‌کند تا به تیپولوژی‌های سینمای اول، دوم و سوم به صورت یک رابطه دیالکتیکی نظر کنیم. این طبقه‌بندی‌ها به شیوه‌های سینمایی ارجاع می‌دهند که دائم از حضور یکدیگر آگاه هستند و در یک پروسهٔ مداوم دیالوگ، نقد و تخصیص‌سازی قرار دارند. این طبقه‌بندی‌ها به گسترهٔ امکاناتی که در درون هر گونهٔ سینمایی وجود دارند اشاره دارد به جای آن‌که لیست همگون و ثابت‌شده‌ای از مشخصات پیش-تعین‌یافته فراهم آورند. از دید فانون حتی فرهنگ مسلط که در بستر قدرت استعماری همسان‌سازی می‌طلبد، در درون خودش زیرمجموعه‌هایی دارد که فانون آن‌ها را برای نقد استعمار فرا می‌خواند (به عنوان مثال مارکس و هگل). بر همین روال سینمای اول، سینمای تجاری، منفعتی، سینمایی که از طریق هالیوود در مقیاس جهانی مسلط است، در درون خود جریان‌های انتقادی دارد که با موضوعات سینمای سوم مناسبت دارد: امپریالیسم، اوتوریتاریانیسم سیاسی[1] و قدرت طبقاتی سرمایه‌داری (Wayne ۲۰۰۱).

در فیلم سه شاه (David O. Russell ۱۹۹۹) که در زمانی که اولین جنگ خلیج [فارس] میان آمریکا و عراق پایان می‌یابد، جریان دارد، مارک والبرگ[2] در نقش سربازی آمریکایی به نام تروی بارلو[3] بازی می‌کند که توسط نیروهای عراقی اسیر شده است. در یک صحنهٔ کلیدی فیلم، سیم‌هایی به تروی برای شکنجه الکتریکی وصل شده است. در یک فیلم عادی سینمای اول از چنان صحنه‌ای برای تبدیل یک فرد عرب به یک دیگری استفاده می‌شود – به یک دیو غیرمنطقی سرشار از نفرت که فرد معصوم و قهرمان را تهدید می‌کند؛ اما در فیلم سه شاه لحظه‌ای از نوع سینمای سوم اتفاق می‌افتد زمانی که دیگری جواب پس می‌دهد و شروع به پرسیدن سؤالات سختی می‌کند نظیر این‌که نیروهای آمریکایی دقیقاً در خاورمیانه چه می‌کنند. مستنطق تروی می‌پرسد «مشکل مایکل جکسون چیه؟» پیش از آن‌که خود پاسخ را به تروی که سردرگم شده است بدهد، [پاسخ را] با مرتبط کردن جراحی معروف جکسون که ساختار صورت و رنگ و روی پوستش را تغییر داد، به نژادپرستی آمریکایی [می‌دهد] که سپس تمام نیروی خود را در ماجراجویی‌های امپریالیستی خارج از آمریکا از دست می‌دهد. چنین شیوهٔ مرتبط کردن فرهنگ به سیاست و وارونه کردن چارچوب‌های معمول ایدئولوژیک که از طریقشان ستاره‌های آمریکایی در فیلم‌های هالیوودی عرضه می‌شوند، نشان می‌دهد که فیلم سه شاه در نوعی دیالوگ با سینمای سوم قرار دارد.

و نیز نمی‌بایست گمان بریم که سینمای سوم و تم‌ها و استراتژی‌هایش تنها به بستری اجتماعی مربوط‌اند که شامل درگیری علیه نیروهای استعماری و امپریالیستی است. فیلم وی برای وندتا[4] را در نظر بگیرید (James McTeigue ۲۰۰۵) که از کتاب کمیک استریپ آلن مور اقتباس شده است، در این فیلم جشن سالیانه آیینی پنجم نوامبر به مناسبت شکست نقشهٔ گای فاوکس[5] که قصد داشت مجلس عوام انگلیس را در سال ۱۶۰۵ منفجر کند، در ارتباط با اضطراب‌هایی که حول فقدان دموکراسی سیاسی واقعی در بریتانیای معاصر وجود دارد بازتفسیر شده است. در فیلم «وی» علیه دولتی توتالیتر پیکار می‌کند در حالی که ماسکی از صورت گای فاوکس را به صورت می‌زند تا هویتش آشکار نشود. در صحنهٔ نهایی که آلگوری روشنی از انقلاب است، تظاهراتی توده‌ای علیه دولت، ملهم از وی به راه می‌افتد در حالی که همهٔ تظاهرکنندگان ماسک متمایز او را به صورت دارند. در همین زمان وی که مرده است سوار بر قطار پوشیده در مواد منفجره به درون وست مینیستر می‌رود تا بدین صورت مأموریت ناتمام گای هاوکس را کامل کند و مجلس عوام، بیگ بن و بقیه‌اش را منفجر سازد. چنین حرکت آیینی علیه نظام سیاسی در فیلم به زندگی واقع باز می‌گردد همان‌طور که ماسک گای فاوکس درون فیلم به حضور نمادین توده‌های مردمی در سرتاسر جهان بدل شده است.

دست آخر، فیلم علمی-تخیلی اندرو نیکول در زمان[6] (۲۰۱۱) می‌تواند به عنوان وراسیون جذابی از فیلم سرگی آیزنشتاین که با وجود طرح‌هایش هرگز ساخته نشد نگریسته شود، فیلمی بر اساس کتاب سرمایه کارل مارکس. فیلم در زمان آینده‌ای را متصور می‌شود که در آن مردم به صورت ژنتیکی علامت‌گذاری شده‌اند تا در بیست‌وپنج سالگی بیفتند بمیرند مگر آنکه بر روی ساعت ژنتیکی‌شان زمان داشته باشند. بیشتر مردم واقعاً زمان کمی بر روی ساعتشان دارند و زندگی را روز به روز به سر می‌آورند در حالی که قیمت‌ها که توسط نخبگان کنترل می‌شود به صورت مداوم زیاد می‌شود. در همان حال ثروتمندان صدها سال در دسترس دارند و به صورت تئوریک می‌توانند تا ابد زندگی کنند. این کمابیش وراسیون فرهنگی مردم‌پسندانه از نقد مارکس است که چه طور طبقه حاکم زمان کار طبقه کارگر را کنترل می‌کند و ماحصل کار آنان را به عنوان مازاد برای خود انباشته می‌سازد (Wayne ۲۰۱۲).

طبعاً با وجود همهٔ این فیلم‌های سینمای اول در استراتژی‌هایی که اتخاذ می‌کنند مشکلاتی وجود دارد. به همین دلیل است که آنان فیلم‌های سینمای اول هستند، اما به همان اندازه، در همه موارد دیالوگی مستمر با دل‌مشغولی‌ها و استراتژی‌های سینمای سوم برقرار است. هر چند که نیروی اصلی انگیزه‌بخش برای گسترش سینمای سوم در آرژانتین در دههٔ شصت میلادی نارضایتی عمیقی بود که از سینمای دوم ناشی می‌شد، سینمایی کاملاً جذب [سیستم] شده که توسط دولت حمایت می‌شد، [با این حال] سینمای دوم نمی‌تواند به چنان شرایط خاصی تقلیل داده شود. در عوض همچون سینمای اول در بهترین حالت به عنوان گستره‌ای از امکاناتی می‌تواند نگریسته شود که با توجه به شرایط تاریخی و شخصی تنوع می‌یابند. نمونه‌های بسیاری از سینمای دوم وجود دارد که در مرزهای طبقه‌بندی سینمایی قرار دارند و مبادله‌ای از ایده‌ها و دل‌مشغولی‌ها با سینمای سوم را باز می‌کنند. فیلم آگویرا، خشم خدا[7] (۱۹۷۲) به وضوح به فیلم‌های انقلابی زمانه‌اش آگاهی دارد و بی‌رحمانه به دیوانگی استعمار و دورویی کلیسا حمله می‌برد با حکایت کشورگشایان اسپانیایی که در جستجوی ال دورادوی افسانه‌ای بودند. در فیلم زمان‌هایی وجود دارد که مرز میان حدود داستانی فیلم و شیوه‌های مستندانگارانه‌اش محو می‌شود و به این ترتیب هر حس خود-خشنود و رضایت‌مندانه‌ای را که بیننده ممکن است با این فکر داشته باشد که این صرفاً داستانی متعلق به قرن شانزده میلادی است ناپایدار می‌کند. چنین نوعی از آمیزش مستند و داستانی به تناوب در سینمای سوم پدید می‌آید. این راهی است برای گشودن «ساختارهای داستانی بسته که بر روی صفحه نمایش به 

دنیا آمده و می‌میرند» (Solanas and Getino ۱۹۹۷: ۴۱۲) به سوی تاریخ، در حالی که در همان زمان سطح داستانی در درون مستند به گونه‌ای عمل می‌کند تا به مخاطبان یادآوری کند که این داستانی است که از نقطه نظر خاصی گفته می‌شود: که این فیلم سوژه (مندی)[8] دارد که بدان متصل است. چنین نوعی از آمیزش سطوح [داستانی و مستند] نیز در فیلم سینما دومی خاطرات موتورسیکلت[9] (Walter Salles ۲۰۰۴) یافت می‌شود، فیلم بیوگرافیک درخشانی بر اساس خاطرات چه گوارا که سفر به سرتاسر آمریکای لاتین به همراه دوستش آلبرتو گرانادو را بازگو می‌کند. این فیلم می‌تواند این‌گونه نیز نگریسته شود که به داستان فردی می‌پردازد که به سفری که منجر به بیداری سیاسی‌اش می‌شود می‌رود و در نتیجه خود فیلم هم در جهت سینمای سوم پیش می‌رود. شیوهٔ مستند فیلم اینجا و آنجا چندباره به بیننده یادآوری می‌کند که این داستانی نیست که صرفاً به گذشته تعلق دارد و مشکلات و بی‌عدالتی‌هایی که چه گوارا در دههٔ ۱۹۵۰ با آن مواجه شد نیز توسط فیلم‌سازانی که در دههٔ ۲۰۰۰ در حال ساخت فیلم بودند نیز کشف گردید. به این ترتیب سینمای سوم در بهترین حالت به صورت سنتز دیالکتیکی ادراک می‌شود که سینمای اول و دوم را بر اساس مطالبات درگیری‌های معاصر به صورتی انتقادی الک کرده و دوباره باز-شکل می‌بخشد.

 

نتیجه

به عنوان یک طبقه‌بندی انتقادی سینمای سوم دسته‌بندی ضروری برای ادراک آن دسته فیلم‌های سینمای اول و دومی فراهم می‌کند که از محدوده‌های این دسته‌بندی فراتر می‌روند به این صورت که با موضوعات و استراتژی‌های سینمای سوم پیوند برقرار می‌کنند. چنان موضوعات و استراتژی‌هایی که با موج نخست سینمای سوم در دههٔ ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی مربوط‌اند نشان محوناشدنی خود را بر سینمای جهان گذاشته‌اند. دریافت آنان از سیاست فرهنگی و شکل گرفتن این سیاست در درون حوزه-فشار[10] قدرتی جانورخوی به گونه‌ای استثنایی فرهیخته باقی می‌ماند. بهرهٔ شاعرانه-سیاسی بردنشان از فرم سینما تقریباً بدون همانند است. چالش سینما سومی‌ها در سطح رفتارها و شیوه‌های تولید به شکل‌گیری شیوه‌های نوینی از کار کردن کمک کرد، اهداف جدیدی برای توزیع و نمایش و راه‌های جدید فکر کردن درباره این که تجربه سینما چه می‌تواند باشد را شکل بخشید. به عنوان مثال تلاش آن‌ها برای گستراندن راه‌های توزیع و نمایش، امروزه با گسترش رسانه‌های دیجیتالی و اینترنت بیشتر و بیشتر امکان‌پذیر می‌شود. این شرایط به احیای فرهنگ فیلم آلترناتیو کمک رسانده است، همانی که سولاناس و گتینو آن را چرخه‌های موازی نمایش نامیدند، اکنون در فضاهای چند-مقصوده شروع شده است. کافه‌ها، کتابخانه‌ها، موزه‌ها، مراکز محله‌ها، کلاب‌ها، سینماهای مستقل و غیره امروزه هرچه بیشتر مکان‌های نمایش فیلم هستند که یک فرهنگ فیلم در آن‌ها خارج از سینمای اول و دوم و خارج از [حوزه عمل] شرکت‌های رسانه‌ای تماشا می‌شود و مورد بحث قرار می‌گیرد. در اینجا ژانر مستند برندهٔ بزرگ بوده است. از فیلم مایکل مور سرمایه‌داری، یک داستان عاشقانه[11] (۲۰۰۹) تا فیلم‌سازان چریکی کم-بودجه در جبههٔ مقدم درگیری‌ها و قیام‌های انقلابی در سرتاسر جهان، از یونان تا مصر. سینمای سوم با وجود اعلان فوت‌های زودرس هنوز نمرده است و در فرم‌های نوین و در حال دگرگونی ظهور می‌یابد و ادامه پیدا می‌کند در حالی که به مختصات درگیری‌هایی که می‌کاود پیوند خورده و تا زمانی که ضرورت‌های سیاسی-اخلاقی برای چنان درگیری‌هایی وجود دارد: یعنی تا زمانی که سرمایه‌داری و مشتقاتش در امپریالیسم وجود دارند.

 

پانوشت مترجم

۱) مستیزو اصطلاحی است که در اسپانیا و آمریکای اسپانیایی‌زبان به کار می‌رود و مقصود اولیه از آن اصطلاح شخصی است که اجدادش هم از نسل اروپائیان و هم از نسل بومیان آمریکایی بودند. در بعضی از کشورهای آمریکای لاتین نظیر مکزیک منظور از مستیزو هویت مستقلی است که نه کاملاً اسپانیایی و نه کاملاً بومی است و این کلمه معنی دوگانگی و میراث فرهنگی مختلط را می‌دهد.

۲) تیر دییه (۱۹۶۰) مستندی کوتاه است که فرناندو بیرّی فیلم‌ساز آرژانتینی به همراه هفت نویسندهٔ دیگر آن را نوشت و خود کارگردانی کرد. این فیلم کوتاه حول محور زندگی کودکان زاغه‌نشینی در حاشیه شهر سانتافه در آرژانتین می‌گردد که روز خود را به آمدن قطاری به نام تیر دییه می‌گذرانند تا از مسافرانش که از سر کنجکاوی از پنجره‌ها به بیرون خم شده‌اند درخواست پول کنند. عنوان فیلم هم تجانس لفظی دارد با جمله «ده سنت بینداز» در زبان اسپانیایی.

۳) فیلم مستند هانوی‌ای، سه‌شنبه ۱۳ ام (۱۹۶۷) مستندی کوبایی است که به تصویر کردن یک روز از زندگی ویتنامی‌ها در پایتخت کشور خود هانوی‌ای می‌پردازد. روایت خطی متوازی دارد که به یک روز از زندگی رییس‌جمهور وقت آمریکا لیندون. ب.جانسون هم می‌پردازد. رسم‌ها و عواطف ویتنامی‌ها در کنار بمباران و خرابی‌ها و زخمی‌های جنگ قرار داده می‌شود. موسیقی در این فیلم نقشی کانونی دارد، مستندی که چهرهٔ سادیستی سیاست خارجی ایالات‌متحده را ترسیم می‌کند.

 

معرفی نویسنده

پروفسور مایکل واینه به تدریس و پژوهش در مرکز مطالعات رسانه‌های بصری در دانشگاه برونل در لندن مشغول است. کتاب‌هایی نظیر فیلم سیاسی: دیالکتیک‌های سینمای سوم (۲۰۰۱) مارکسیسم و مطالعات رسانه‌ای (۲۰۰۸) صداهای مخالف: سیاست‌های تلویزیونی و تغییرات فرهنگی و ادیتور مجموعه مقالات فهمیدن فیلم: دیدگاه‌های مارکسیستی (۲۰۰۵) و جدیداً کانت سرخ: زیبایی‌شناسی، مارکسیسم و نقد سوم (۲۰۱۴) از او به چاپ رسیده است. او همچنین مؤلف مقالات متعددی است که این مقاله یکی از آن‌هاست که در سال ۲۰۱۵ در کتاب The Routledge Companion to Film and Politics توسط انتشارات راتلدج به چاپ خواهد رسید.

 

 

منابع

Adorno, T.W (1981-2) ‘Transparencies on Film’ New German Critique, No.24/25

Alea, T (1997) ‘The Viewer’s Dialectics’ in New Latin American Cinema, Theory, Practices and Transcontinental Articulations, Vol.1. Edited by Michael T.Martin, Wayne State University, Detroit.

Birri, F. (1997a) ‘For A Nationalist, realist, Critical and Popular Cinema’ in New Latin American Cinema, Theory, Practices and Transcontinental Articulations, Vol.1. Edited by Michael T.Martin, Wayne State University, Detroit.

Birri, F. (1997b) ‘Cinema and Underdevelopment’ in New Latin American Cinema, Theory, Practices and Transcontinental Articulations, Vol.1. Edited by Michael T.Martin, Wayne State University, Detroit.

Brecht, B (1978) Brecht on Theatre, edited by John Willet, Hill and Wang, New York.

Eisenstein, S (1976) ‘Notes for a Film of “Capital”, October vol.2.

Espinosa, J. (1997) ‘For an Imperfect Cinema’ in New Latin American Cinema, Theory, Practices and Transcontinental Articulations, Vol.1. Edited by Michael T.Martin, Wayne State University, Detroit.

Fanon, F. (1963) The Wretched of the Earth, Grove Press, New York.

Klein, N (2008) The Shock Doctrine Penguin Books, London

Landy, M (2005) ‘Gramsci, Sembene and the Politics of Culture’ in Understanding Film, Marxist Perspectives, Pluto Press, London

Sanjines, J. (1997) ‘Problems of Form and Content n Revolutionary Cinema’ in New Latin American Cinema, Theory, Practices and Transcontinental Articulations, Vol.1. Edited by Michael T.Martin, Wayne State University, Detroit.

Shiller, H (2001) ‘The Global Information Highway: Project for an Ungovernable World’ in Reading Digital Culture edited by David Trend, Blackwell, Oxford.

Solanas, F & Getino O. (1997) ‘Towards a Third Cinema: Notes and Experiences for the development of a cinema of Liberation in the Third World’ in New Latin American Cinema, Theory, Practices and Transcontinental Articulations, Vol.1. Edited by Michael T.Martin, Wayne State University, Detroit.

Stam, R (1998) ‘The two Avant-gardes, Solanas and Getino’s The Hour of The Furnaces’ in Documenting the Documentary: Close Readings of Documentary Film and Video edited by Barry Keith Grant and Jeannette Sloniowski, Wayne State University Press, Detroit.

Tomlinson, J (1991) Cultural Imperialism, A Critical Introduction, Continuum, London

Wayne, M (2001) Political Film: The Dialectics of Third Cinema, Pluto Press, London

Wayne, M (2012) Marx’s Das Kapital for Beginners, Steerforth Press, Hanover, New Hampshire.

 

 

 


[1] Political authoritarianism

[2] Mark Wahlberg

[3] Troy Barlow

[4] V For Vendetta

[5] Guy Fawkes

[6] In Time

[7] Aguirre, Wrath of God

[8] Subject(ivity)

[9] The Motorcycle Diaries

[10] Force-field

[11] Capitalism, A Love Story

 

نظر شما چیست؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (5)