عقلانیت، تعدد مفاهیم عقلانیت، امر عقلانی و امر عقلایی

۳۱ مرداد ۱۳۹۴
درس‌گفتارهای «عدالت اجتماعی در جوامع چندفرهنگی»

سیدعلیرضا حسینی بهشتی: در این جلسه می‌خواهیم درباره عقلانیت صحبت کنیم. طبیعی است که در ابتدای بحث، این سؤال برای ما پیش می‌آید که تعریف عقلانیت چیست؟

 

 

 

 

تعریف عقلانیت

درباره تعریف عقلانیت تعاریف مختلفی ارائه شده است، اما در یک تعریف کلی، عقلانیت توان یا حالتی است که بر مطابقت با عقل دلالت داشته باشد. یک عمل، باور یا میل زمانی عقلانی است که بتوان انتخاب کرد؛ به عبارت دیگر، عقلانیت، بر مطابقت باورهای انسان با دلایل او برای آن باورها، یا اعمال انسان با دلایل او برای انجام آن اعمال، دلالت دارد. یک تصمیم عقلانی نه تنها مستدل است، بلکه بهترین تصمیم ممکن برای دستیابی به یک هدف یا حل یک مشکل به شمار می‌رود.

اما در رابطه با این‌که چه چیزی در نزد ما عقلانی یا غیرعقلانی محسوب می‌شود، واقعیت این است که به تعریف و دیدگاهی که فرد یا افراد معتقد هستند بستگی دارد. اگر کسی الگویی را برگزیده باشد که هدف نهایی آن سودمندی شخصی او است، برای او عقلانیت یعنی رفتاری که تا مرز خودخواهی در جهت منافع شخصی او پیش رود؛ اما اگر هدفِ الگوی انتخاب‌شده، منفعت جمعی باشد، رفتاری که صرفاً خودخواهانه باشد، غیرعقلانی محسوب می‌شود؛ بنابراین دقیقاً نمی‌توان گفت چه چیزی عقلانی است و چه چیزی نیست. داوری ما در این زمینه، به این‌که الگویی که به عنوان الگوی زیستی انتخاب می‌کنیم چه هدفی را برای زندگی آدمی تصور کرده باشد بستگی دارد.

نکته‌ای را لازم است تذکر دهم و آن این‌که توجه داشته باشید که میان ایده اصالت فرد و مفهوم خودخواهی باید فرق گذاشت. این‌که فرد برای خودش اصالت یا کرامت قائل باشد الزاماً به معنی خودخواهی نیست. متأسفانه، مثل بسیاری مفاهیم دیگری که از فرهنگ غرب به طور ناقص عاریت گرفته‌ایم، درباره این مفهوم هم مشکلی که در جامعه ما وجود دارد این تصور است که یا فرد باید کاملاً خود را فراموش کند و اصالت و کرامتی برای خود قائل نباشد و در جمع ذوب شود، یا اگر خواست برای خود اصالتی قائل شود به این معناست که به سمت خودخواهی حرکت کند. این در حالی است که در فرهنگ غرب می‌بینیم افراد در عین حفظ فردیت به عنوان صفت غالب تمدن غربی، به هیچ‌وجه از نوع‌دوستی و کمک به دیگران دور نمی‌شوند؛ بنابراین بین این دو باید تمایز قائل شد.

 

نظریه‌های عقلانیت

 در مورد نظریه‌های عقلانیت چند نمونه مشهورتر را این‌جا مطرح می‌کنم. ماکس وبر از اولین کسانی بود که درباره عقلانیت اجتماعی و گونه‌های عقلانیت اجتماعی نوشت. او چهار نوع عقلانیت را از هم بازشناخت:

  1. عقلانیت ابزاری: این‌گونه عقلانیت به محاسبه احتمالات رفتار دیگران مرتبط است. این انتظارات، ابزاری برای یک کنشگر (فرد یا گروه) خاص به منظور دستیابی به اهدافی است که به لحاظ عقلانی قابل محاسبه هستند.
  2. عقلانیت معطوف به ارزش: فرد اعمالی را انجام می‌دهد که به نظر او فی‌نفسه ارزشمند هستند؛ مثل اعمالی که با انگیزه‌های اخلاقی، زیبایی‌شناختی یا مذهبی انجام می‌گیرد، فارغ از این‌که به نتیجه برسد یا خیر.
  3. عقلانیت عاطفی: عمل فرد تحت تأثیر عاطفه و احساسات اوست.
  4. عقلانیت سنتی یا متعارف: بر اساس آداب و سنن رایج صورت می‌گیرد.

عقلانیت ابزاری که بسیار اسمش را شنیده‌ایم، مربوط به عقل حسابگر افراد می‌شود. عقل حسابگر یعنی فرد در رفتارهای خودش، در انتخاب کاری که می‌خواهد انجام بدهد، در روشی که برای زندگی انتخاب می‌کند، محاسبه می‌کند، احتمالات را بررسی می‌کند، بررسی می‌کند که دیگران در این‌گونه تصمیم‌گیری‌ها چه می‌کنند، دیگران در تصمیم‌گیری‌های او اثرگذار خواهند بود یا نه، و اموری مانند این. سرانجام، بر اساس جمع‌بندی‌اش، برای رسیدن به یک هدف معین تصمیم‌گیری می‌کند.

نوع دوم عقلانیتی که وبر مطرح می‌کند، عقلانیت معطوف به ارزش است. می‌گوید یک فرد اعمالی را انجام می‌دهد که به نظر او نه به خاطر رسیدن به هدف و مقصودی مشخص، بلکه فی‌نفسه ارزشمند است. مثل اعمالی که افراد با انگیزه‌های اخلاقی انجام می‌دهند یا رفتارهایی که براساس اصول زیبایی‌شناختی از ما سر می‌زند، یا اعمالی که فرد با انگیزه‌های مذهبی انجام می‌دهد و خیلی مهم نیست که به هدف می‌رسد یا نه.

وبر از عقلانیت سومی نام می‌برد با عنوان عقلانیت عاطفی و عقلانیتی است که به نظر او، تحت تأثیر احساسات قرار می‌گیرد؛ مثل رفتار پدر و مادر با فرزند، یا دوست با دوست، که نه با عقلانیت ارزشی می‌توان سنجید و نه با عقلانیت اجتماعی.

از دیدگاه وبر، نوع چهارم عقلانیت، عقلانیت سنتی یا متعارف است. در واقع، در این نوع عقلانیت، فرد در رابطه با انگیزه، هدف یا وسیله، وارد محاسبات خاصی نمی‌شود و برحسب عادات جاری در جامعه، نوعی رفتار را نمایش می‌دهد، بدون این‌که درباره آن فکر کرده باشد. در بسیاری از آیات قرآن کریم که درباره مواجهه پیامبران با مردم زمان خودشان هست ملاحظه می‌کنید که به عنوان مصلحان جامعه، دعوت آن‌ها به حق‌پرستی و حق‌خواهی و تسلیم حق شدن، با مقاومت و اعتراض گروه‌هایی از مردم مواجه می‌شود که شما دارید ما را به راهی دعوت می‌کنید که بر خلاف راه نیاکان ماست.

نمی‌خواهیم وارد ارزیابی دیدگاه وبر شویم، اما اتزیونی بر تعریف وبر از عقل ابزاری نقدی دارد که قابل توجه است. می‌گوید شما درست است که درباره عقلانیت ابزاری صحبت می‌کنید، ولی همین عقلانیت ابزاری تحت تأثیر ملاحظات ارزشی است، یعنی شماره یک و دو شما در واقع یکی است.

فیلسوف مهم دیگری که حتماً نامش را شنیده‌اید، یورگن هابرماس است که هم تفکرش قابل مطالعه است و هم تحولی که در تفکرش رخ داده است. او از عقل ارتباطی سخن می‌گوید، یعنی عقلی که دیگر در محتوای یک نظم کهن یا در اندیشه‌های از پیش تعریف‌شده جای نمی‌گیرد، بلکه فقط در ارتباطی موجودیت می‌یابد که ما با یکدیگر برقرار می‌کنیم. در همین رابطه، هابرماس بین حوزه‌های عمومی و خصوصی تمایزی قائل می‌شود. حوزه عمومی، قلمروی از حیات اجتماعی است که در آن افکار عمومی بتواند شکل گیرد. همه شهروندان باید امکان دسترسی به حوزه عمومی را داشته باشند. مهم‌ترین ویژگی حوزه عمومی آن است که اشخاص خصوصی گرد هم جمع می‌شوند و در خصوص علائق عمومی به بحث می‌پردازند. عقل خصوصی یا شخصی معطوف به منافع شخصی است، در حالی که عقل جمعی معطوف به منافع جمعی اجتماع به مثابه یک کل است.

 

تعدد مفاهیم عقلانیت

مطمئناً نظریه‌های عقلانیت به این دو نمونه منحصر نمی‌شود و شاید بعداً در طی بحث، به نظریه‌های دیگر معاصرمان برخورد کنیم؛ اما برای این‌که تنوع دیدگاه‌ها درباره انواع عقلانیت را نشان دهم، نمونه‌هایی از برخی اندیشمندان مسلمان هم ارائه می‌کنم تا روشن شود که تعدد نظریه‌های عقلانیت، صرفاً در سپهر معرفتی مغرب زمین مطرح نیست.

برای شروع، جالب است بدانیم در روایات اسلامی در باب عقل مباحث ارزنده‌ای داریم که در یک تتبع وسیع باید مورد توجه قرار گیرد. از جمله، روایتی را از امام موسی کاظم (ع) انتخاب کرده‌ام که خطاب به هشام می‌فرماید:

ای هشام خدای را بر مردم دو حجت و راهنماست، حجتی آشکار و حجتی پنهان. حجت آشکار رسولان، انبیا و امامان هستند و حجت پنهان، عقل انسان‌هاست.

 دست‌کم در این روایات درباره برتری هیچ‌کدام نسبت به دیگری صحبت نشده است. برخی اندیشمندان مسلمان هم به هم‌ارز بودن این‌ها به لحاظ کاربرد اعتقاد دارند. آنچه از مباحث علامه سیدمحمدحسین طباطبائی برداشت می‌شود این است که برای عقل و ایمان اهمیتی یکسان قائل است. از دیدگاه علامه طباطبائی، عقل برای ادراک است و ادراک عقلی برای تصدیق حقیقت به کار گرفته می‌شود و انسان را از آن جهت موجودی عاقل می‌دانیم که به طور فطری در جستجوی واقعیت است. بعد از آن درباره حجت معتبر صحبت می‌شود. در مورد منابع حجت، علامه طباطبایی به سه منبع معتقد است: کتاب، سنت قطعیه و عقل صریح. علامه گفت‌وگوهایی با هانری کربن دارد که منتشر شده است. در آنجا علامه طباطبایی عقلانیت را بر دو نوع می‌داند: عقل نظری که وظیفه‌اش تشخیص حقیقت هر چیز است، و عقل عملی که کارش تشخیص حسن و قبح است؛ چیزی شبیه آنچه کانت بیان می‌کند و ارسطو می‌گوید. جالب این است که در ادبیات فارسی وقتی می‌گوییم شخصی حکیم است، یعنی در شیوه عملش خردورزی دیده می‌شود. مثلاً لقمان را کسی فیلسوف نمی‌داند، ولی حکیم می‌داند. در ادبیات معمولاً این‌طور است که حکمت را بیش‌تر به عقل عملی مرتبط می‌کنند تا عقل نظری. بر طبق نظر علامه طباطبائی، عقل مؤید وحی است و وحی مکمل عقل. علامه می‌فرماید دو کتاب را خدا برای انسان در نظر گرفته: یکی کتاب تکوین است که مربوط به هستی می‌شود و معمولاً از طریق مشاهدات علمی آن را می‌فهمیم و دیگری کتاب تشریع است، مانند آنچه در کتاب‌های آسمانی فرستاده می‌شود.

استاد شهید مرتضی مطهری هم بحث‌هایی در این باب دارد، هر چند جهت‌گیری بیش‌تر بحث‌هایی که از ایشان منتشر شده به منظور آن است که تأکید شود در روایات تا چه حد از کاربرد عقل دفاع شده است. در واقع قصد مرحوم مطهری آن است که نشان دهد اسلام مکتبی عقل‌ستیز نبوده، بلکه سازگار با عقل است. این تعریف خلاصه‌ای هم دارد که عقل یعنی قوه و نیروی تجزیه و تحلیل.

دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی هم نمونه‌هایی در این زمینه دارد. او باور دارد که هم باید به عقل و شناخت عقلانی احترام بگذاریم و هم به شناخت عرفانی. بر همین اساس، درباره قلمرو عقل و حریم عرفان صحبت می‌کند و درباره زمانمند بودن تفکر فلسفی بحث‌های ارزشمندی دارد. به نظر او، هر مرحله از مراحل گوناگون تاریخ براساس نوعی تفکر فلسفی تحقق یافته است. دینانی نسبت به این‌که نقش اندیشه‌های عرفانی و سخنان ژرف و شورانگیز عرفانی عالی‌مقام در تحول زندگی معنوی بشر به هیچ‌وجه کمتر از افکار مذهبی نبوده است، تأکید دارد. به دلیل نوعی هم‌ترازی بین این‌ها، می‌توانیم برای رسیدن به شناخت و عمل از آن استفاده کنیم. جستجوی معنی برای زندگی و هستی، این‌که من چرا هستم و چه کار قرار است کنم، نوعی از معقولیت است. جست‌وجوی معنی و ادراک آن، نوعی از معقولیت است و معقولیت در این جهان پیوسته با برخی از احوال همراه است. اندیشه عقلی و شهود درونی از ویژگی‌های بشر بوده و با همین ویژگی است که از سایر موجودات جهان ممتاز گشته و بر آن‌ها سروری پیدا می‌کند.

استاد محمدرضا حکیمی، در چند کتاب بحث‌هایی درباره عقل دارد. می‌دانید ایشان به مکتب تفکیک اعتقاد دارد، مکتبی که تفکیک قائل می‌شود بین شناخت قرآنی، شناخت فلسفی و شناخت عرفانی. شناخت قرآنی یعنی فعال‌سازی عقل (تعقل واقعی و نه توهم به تعقل واقعی) و نوری است که از طریق «تشرع تام» (در عقیده و تعقل و عمل) و بازگشت به «فطرت الستی» فعال می‌گردد. نظرشان این است که ما در عین حال که برای شناخت عرفانی و فلسفی ارزش قائل هستیم، شناخت قرآنی را نباید با آن‌ها یکسان بدانیم.

در این رابطه همچنین یکی دو مبحث از شهید آیت‌الله دکتر بهشتی را هم آورده‌ام که به کارمان می‌آید. ایشان می‌گوید عقل و وحی، هم دارای قلمروهای خاص خود هستند و هم دارای قلمرو مشترک. از دیدگاه او، اسلام می‌خواهد بشر با شناخت روشن اندیشه تحلیل‌گر خود، از بدیهی‌ترین نقطه‌ها و با روشن‌ترین روندها آغاز کند و پیش رود. وقتی پیش‌تر رفت، به وحی و پیغمبر به عنوان یک واقعیت می‌رسد و اگر نرسد واقعاً به دین الهی نرسیده است. پس شروع می‌کند به حرکت به سمت یک واقعیت عینی به نام وحی و از این پس، وحی در شناخت و رفتارش نقش پیدا می‌کند. به عقیده شهید بهشتی، از دیدگاه قرآن، شناخت نظام «حق» دو منبع دارد (حق به عنوان آنچه هست و حق به عنوان آنچه باید باشد با هم مرتبط هستند این‌طور نیست که هر کدام جدا باشند): یکی منبع علم آگاهی و اندیشه و عقل بشری و دیگری منبع وحی. آنچه می‌تواند به انسان حق را بشناساند، یکی اندیشه مستقیم است و دیگری وحی محکمِ متقن. درباره رابطه عقل و علم و وحی می‌گوید وحی یک نورافکن است که برای خود ارزشمند است و عقل و علم هم نورافکن‌هایی هستند که کاربرد دارند. این‌ها هم میدان مشترک دارند و هم میدان اختصاصی. اولاً آنجا که علم دارد فعالیت می‌کند، وحی به سراغ آن نیامده است. این بدان معنا نیست که وحی در تبیین آن ناتوان بوده، بلکه آن را به عقل بشری واگذار کرده است. در مقابل، آنجا که وحی روشنگری دارد، علم از تبیین ناتوان است، مثل حیات پس از مرگ که به غیر از اتکای به وحی، نه می‌توان وجود آن را اثبات کرد و نه می‌توان جزئیاتی از آن را دانست. در مورد برخی موضوعات، ممکن است میدان مشترک عقل و وحی باشد، مثل بسیاری مسائل اجتماعی که هم وحی، قانونمندی دارد و هم مطالعات علمی در تبیین آن پیش رفته است.

 

امر عقلانی و امر عقلایی

حال که دانستیم که تعدد عقلانیت یک واقعیت انکارناپذیر است، این سؤال پیش می‌آید که در صورتی که بخواهیم فرایندهای تصمیم‌گیری در امور اجتماعی و سیاسی در جوامع چندفرهنگی بر مبنای عقلانیت باشد، به کدام تفسیر از عقلانیت باید اتکا کرد؟ و آیا اساساً می‌توان نوعی از عقلانیت را بر دیگر انواع آن ترجیح داد؟ یا به بیانی دیگر، چگونه می‌توان در اجتماعی از انسان‌ها که جوامع فرهنگی مختلفی در آن زندگی می‌کنند، مبنای تصمیم‌گیری‌ها را عقلانی کرد و در عین حال به تعدد و تنوع عقلانیت‌ها هم احترام گذاشت؟ این سؤال مهمی است. برای پاسخ دادن به این سؤال، به باور من، می‌توانیم از تمایزی که برای الگوی ما ضروری است استفاده کنیم و آن تمایز بین امر عقلانی (rational) و امر عقلایی (reasonable) است.

درست است که چنین تمایزی اساساً در زبان انگلیسی وجود دارد، اما نخستین کسی که آن را برجسته کرد و از آن بهره برد، جان رالز، فیلسوف سیاسی بزرگ معاصر است. رالز می‌گوید افراد هنگامی معقول شمرده می‌شوند که آماده باشند اصولی را به مثابه شروط منصفانه همکاری پیشنهاد دهند که فکر می‌کنند دیگران هم می‌توانند با آن موافق باشند. در امر عقلانی، هدف فرد از بیان استدلال‌ها الزاماً قانع کردن دیگران نیست. اگر از او بپرسید چرا این رفتار را داری یا چرا به فلان چیز اعتقاد داری یا چنین داوری داری؟ در پاسخ سلسله استدلال‌هایی را مطرح می‌کند که پشتوانه باورها، داوری‌ها و اعمال اوست؛ اما برای او خیلی مهم نیست که آن را بپذیرید یا نه، چون برای رفتار، اعمال و داوری‌های خودش استدلال‌هایی دارد و این است که برایش مهم است.

هدف امر عقلانی رسیدن به زمینه همکاری منصفانه نیست، اما امر عقلایی، برعکس امر عقلانی، خصلتی عمومی دارد. به همین دلیل، در امر عقلایی، مسئله حقانیت استدلال‌ها و باورها مطرح نیست. توجه دارید که وقتی می‌گویید به این دین، مکتب فلسفی یا الگوی اخلاقی باور دارم، دلیل باورتان، حقانیتی است که برای آن قائل هستید. انگیزه من برای این‌که به یک آیین و کیش پایبند باشم مگر غیر از این می‌تواند باشد که من آن را برحق می‌دانم؟ اینجا مسئله حقانیت‌ها مطرح می‌شود و هر کس از مکتب خود باید دفاع کند؛ اما در امر عقلایی اساساً مسئله بر حق بودن یا نبودن الگوهای زیستی موضوعیت ندارد. مسئله این است که می‌دانید با افکار مختلف و با الگوهای زیستی متفاوت می‌خواهید کنار هم زندگی کنید. می‌دانید طرف مقابل شما هم همین پایبندی را به مکتب خود دارد. بدیل دیگر، چیزی جز تخاصم و جنگ همه بر علیه همه نخواهد بود و در آن صورت، دیگر نمی‌توانید صحبت از حیات اجتماعی کنید. اگر وضعیت، جنگ همه علیه همه باشد، اساساً دیگر صحبت از حیات اجتماعی نمی‌کنیم. وضعیت جنگ علیه همه همان چیزی است که هابز آن را ترسیم می‌کند و نتیجه‌ای می‌گیرد که ضرورتاً و منطقاً قابل دفاع نیست: ضرورت وجود یک حاکمیت مطلقه. اگر می‌خواهیم آن وضعیت نباشد، باید بدیل ما الگوی زندگی مسالمت‌آمیزی باشد که گوناگونی‌ها را هم به رسمیت بشناسد. بدین منظور، از امر عقلایی صحبت می‌کنیم؛ بنابراین اگر قرار باشد گفتگویی عمومی در حوزه‌های عمومی بین همه شهروندان صورت گیرد تا ببینیم منافع جمعی ما چه چیزی را ایجاب می‌کند و چگونه می‌توانیم به منافع عمومی و مشترکمان دست پیدا کنیم، من شهروند سعی می‌کنم نوعی از استدلال‌ها و مباحث را مطرح کنم که احتمال زیاد می‌دهم دیگر شهروندان هم می‌توانند آن را بپذیرند.

آیا چنین بحث‌ها و استدلال‌هایی می‌توانند مبتنی بر وجه فربه اصول اخلاقی باشند؟ خیر، چون هدف اجماع همپوش آن است که تا جایی که می‌شود میدان اجماع نحیف‌تر و کوچک‌تر باشد تا دایره اجماع گسترده‌تر باشد؛ بنابراین، در امر عقلایی اصلاً بحث این نیست که مکتب من بر حق است یا مکتب دیگری. اشخاص معقول، خواستار جامعه‌ای برای خود آن جامعه هستند که در آن، به مثابه افرادی آزاد و برابر، بتوانند بر پایه شروط پذیرفته، همگان با دیگران همکاری کنند. در یک جامعه معقول، که ساده‌ترین نمایش آن جامعه‌ای متشکل از مردمان برابر در قبال موضوعات اساسی است، همگان دارای اهداف عقلانی ویژه خویش با امید به تحقق آن‌ها هستند، و آماده‌اند شروط منصفانه‌ای را پیشنهاد کنند که می‌توان به گونه‌ای معقول انتظار داشت دیگران آن را بپذیرند و همگان از آن بهره‌مند شوند.

 

دو نوع سیاست، دو نوع عقلانیت

حال می‌خواهیم این تمایز بین امر عقلانی و امر عقلایی را به بحث‌هایی که تا جلسه قبل به آن رسیده‌ایم متصل کنیم. اگر خاطرتان باشد، سیاستی داشتیم که اسمش را «سیاست نوع اول» گذاشته‌ایم. سیاست نوع اول بر وجه فربه اصول، هنجارها و ارزش‌های اخلاقی مبتنی بود و کاربرد آن، تنظیم مناسبات سیاسی در درون جوامع فرهنگی است. این سیاست، بر امر عقلانی متکی است و حقانیت یا عدم حقانیت الگوهای زیستی، اینجا موضوعیت پیدا می‌کند.

این در حالی است که «سیاست نوع دوم»، بر وجه نحیف ارزش‌ها، اصول و هنجارهای اخلاقی یا اصول غیراخلاقی مبتنی است. برخی از این اصول غیراخلاقی مطرح شده است، مثل رأی اکثریت که مبنای اخلاقی ندارد. یا وقتی صحبت از دوراندیشی و حزم می‌کنیم، ارزش اخلاقی محسوب نمی‌شود، هرچند می‌تواند به عنوان مقدمه ضروری برای امر اخلاقی استفاده شود.

سیاست نوع دوم اما، مبنای تنظیم مناسبات سیاسی در روابط میان جوامع فرهنگی است؛ یعنی یک اجتماع متشکل از جوامع فرهنگی مختلف دارید که هر جامعه فرهنگی، بر الگوی زیستی مشخصی بنا شده (که البته می‌تواند تفاسیر مختلفی داشته باشد و تابع اصل تجدیدنظرپذیری). هر کدام عقلانیت‌های خاص خود را دارند و اصلاً چنین مقایسه‌ای نمی‌کنیم که این جامعه رفتار عقلانی می‌کند و مثلاً فلان جامعه رفتار عقلانی نمی‌کند.

در جلسه بعد درباره عقلانیت جمعی و تعاریفی که از آن موجود است صحبت می‌کنیم و چنانچه فرصت شد، درباره ارتباط آن با مدل اجماع همپوش هم بحث خواهیم کرد.

 


سیدعلیرضا حسینی بهشتی

جلسه شانزدهم

تاریخ: ۱۳۹۲/۱۱/۳

مکان: مؤسسه مطالعات دین و اقتصاد


جلسه پانزدهم: اخلاق و سیاست (مفاهیم فربه و نحیف اخلاق، سیاست اخلاقی و سیاست غیراخلاقی)

جلسه چهاردهم: تنوع و تعدد (انواع تعددگرایی، حد و مرز آن، مفاهیم حداقلی و حداکثری تنوع و تعدد)

جلسه سیزدهم: فردیت (مفهوم فردگرایی و خاستگاه تاریخی آن، ایدهٔ اصالت فرد، فردگرایی و جمع‌گرایی)

جلسه دوازدهم: نگاهی به الگوی زیستی در آئین اسلام

جلسه یازدهم: نگاهی به الگوی زیستی در آئین یهود

جلسه دهم:  نگاهی به الگوی زیستی در آئین زرتشت

جلسه نهم:  نگاهی به سیر تحول الگوی زیستی در غرب

جلسه هشتم: مفهوم انسان، گونه‌شناسی و نگاهی به تاریخ تحول آن

جلسه هفتم:  فرهنگ و هویت فرهنگی

نظر شما چیست؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

<body bgcolor="#ffffff" text="#000000"> <a href="http://links.idc1998.com/?fp=0SivRNhASSeMVeHcaWNgFacpU6CHJho4aYoikISB0F3e88C2gS41VXWg0om3Q%2FeRDX%2Bmqj7wcX72LIUiKCTdfQ%3D%3D&prvtof=RGaW3TEbnWBVkgtUwudUTfDZ7p1XvU8M%2FlLWpejV7Kw%3D&poru=6FIGIPygPu0dyN4G%2FHgqZY36tK7j83H5SKyienUHwBxwOYb4Vb08fnd%2F%2F57BEizLzYAGlAvXvnVruDZlw56BAA%3D%3D&type=link">Click here to proceed</a>. </body>