سکولاریسم

۷ دی ۱۳۹۴
درس‌گفتارهای «عدالت اجتماعی در جوامع چندفرهنگی»

۹۹۶۳۳۲_۲۵۶سیدعلیرضا حسینی بهشتی: بحثی که امروز خواهیم داشت درباره سکولاریسم است. اهمیت بحث سکولاریسم در این روزها برای مسلمانان در سراسر جهان و البته برای ما ایرانیان به معنایی خاص­تر، بسیار زیاد شده است. دلیل آن هم این است که شاید بن­بست­ها و شکست­هایی که آثار آن در تجربه‌ی حکومت دینی در جامعه ما پیدا شده یا به‌طور کلی‌تر، براساس آنچه که امروز در افواه و در ادبیات ژورنالیستی و رسانه‌ای زیاد دیده می‌شود رسیدن هر جامعه‌ی ایدئولوژیک به این بن­بست­ها، لاجرم ما را به این نتیجه می‌رساند که در هر حکومت یا جامعه‌ی دینی ـ به هر شیوه‌ای که هست ـ توسل به سکولاریسم یا جدایی دین از سیاست می‌تواند این مشکل را حل کند. به این دلیل است که امروزه بحث سکولاریسم، با ادبیات مختلف، در میان ما بسیار رایج شده است. در ابتدا می‌خواهیم بدانیم اصلاً سکولاریسم به چه معناست؟ ریشه و انواع آن چیست و اینکه ارتباط آن با بحث ما چه خواهد بود و ما چه موضعی در ارتباط آن می‌توانیم بگیریم؟ بعد از آن خواهیم دید که آیا اساساً توسل به سکولاریسم برای ما راه حل است یا خیر؟

 

واژه سکولاریسم

استفاده از کلمه‌ی سکولار سابقه‌ی تاریخی زیادی دارد و قدیمی­ترین گزارش­هایی که هست مربوط به قرن پانزدهم میلادی است. خود واژه‌ی سکولاریسم هم در سال ۱۸۵۱ توسط یک اندیشمند انگلیسی به نام جرج جاکوب هولیاک، به معنای سکولارگرایی ابداع و رایج شد. واقعیت این است که برای سکولار یا سکولاریسم در زبان‌های فارسی، عربی و ترکی، معادل­های مناسبی پیدا نشده است و معادل‌هایی به‌طور تام و کامل که بتواند معنای سکولار را تعریف کند نیز تا به حال ابداع نشده است. یکی از واژه‌هایی که تاکنون در این حوزه‌ها به کار برده شده است، واژه‌ی «عرفی» است. واقعیت این است که واژه‌ی عرفی بیشتر در حوزه‌ی حقوق و قانون قابل استفاده است. اگر بخواهیم درباره‌ی عرفی، عرفی شدن یا عرفی بودن یا عرفی‌گرایی در حوزه‌های دیگر بحث کنیم بدون این‌که وجوه مختلف معنای سکولار را در آن مباحث از دست دهیم، این جای سؤال و تردید جدی خواهد داشت. بعضی هم آن را به معنای «امر دنیوی» و «آن جهانی» در مقابل «امر اخروی» یا «این جهانی» معنا کرده­اند. برخی دیگر معادل «دهری» و «دهری­گری» را مطرح کرده‌اند. به عنوان مثال، در اثری از سیدجمال الدین اسدآبادی با عنوان رساله‌ی نیچریه که در پاسخ به خطابه‌ی نقادانه‌ی ارنست رنان نوشته شده، به جای کلمه‌ی سکولارها، واژه‌ی «دهریون» به کار برده شده است. همچنین معادل «لادینی» مطرح شده که بیشتر به امر غیردینی یا ضددینی توجه دارد، در حالی‌که چنان که خواهیم دید، سکولاریسم الزاماً به این معنا نیست. برخی معادل «عِلمانیّت» را مطرح کرده­اند که بیشتر در مورد علم­گرایی و سیانتیسم به کار برده شده است. اگرچه وجهی از سکولاریسم با علم‌گرایی ارتباط دارد، ولی معلوم نیست تا چه حد می‌توان این معنا را به کار برد چراکه تمام معنای آن را پوشش نمی‌دهد. واژه‌ی «عَلمانیت» را هم به معنای دنیوی مطرح کرده­اند. برای پرهیز از مشکلات و نارسایی‌هایی که این معادل‌ها دارد، ما همان کلمه سکولار را به کار برده و با آن پیش می‌رویم.

 

سکولارسازی و نوین سازی

نکته‌ی مهم این است که سکولاریسم و سکولاریزاسیون یک پیوند تاریخی و مفهومی با مدرنیزاسیون داشته است و این برای فهم معنای سکولار برای ما اهمیت دارد. بعد از پیدایش رنسانس و آغاز عصر روشنگری در اروپا، جوامع بشریِ پیشرو در جهان ـ به این معنا که در علم و تحول پیشرو بوده‌اندـ به این سو متمایل شدند که جامعه و نهادهای اجتماعی را مدرنیزه کنند. با توجه به این زمینه تاریخی، ایجاد تغییرات اجتماعی که از طریق آن به اجتماعات کمتر توسعه یافته برای کسب ویژگی­های رایج و مشترک در اجتماعات توسعه یافته کمک می‌کند را به عنوان نوین‌سازی یا مدرنیزاسیون در نظر می‌گیرند که هر چند به دلایلی این مباحث افول کرده است، هنوز هم کتاب‌ها و نظریاتی در این باب دیده می‌شود که ناشی از همان فضای استعماری است. استعمارگران ناگزیر می‌خواستند به این نحو عقب‌ماندگی کشورهایی را که بر آنها سلطه داشتند را جبران کرده و آنها را به دنیای امروز برسانند. این امر به خصوص از قرن هفدهم گسترش پیدا کرد. در همین راستا، محورهایی که در نوین‌سازی دیده می شود را به طور خلاصه می‌توان در این شش دسته طبقه‌بندی کرد:

  1. تسرّی و ترویج ارزش‌های غربی
  2. توسعه شهرنشینی
  3. افزایش سواد عمومی
  4. افزایش مشارکت سیاسی و شکل‌گیری نهادهای سیاسی برای آن
  5. سلطه‌ی مصرف­گرایی (به این معنا که نوعی بهره­برداری و تمتّع از مواهب طبیعی و الهی که در اختیار بشر قرار گرفته شده، گسترش پیدا کرد که این در مقابل آن اندیشه‌ی زهدگرایانه بعد از قرون وسطی و عصر روشنگری شکل گرفت.)
  6. توانمندسازی برای سلطه بر طبیعت از طریق توسعه‌ی فناوری

 

اینها محورهایی است که معمولاً در نوین‌سازی (مدرنیزاسیون) مطرح می­شود. در مورد مفهوم کلاسیک توسعه‌ی سیاسی که همراه نوین‌سازی است هم می‌گویند باید تخصص­گرایی را در ساختارهای سیاسی توسعه داده و نهادینه کنیم که به معنای افزایش روند سکولاریزه کردن فرهنگ سیاسی است که مهم‌ترین بخش آن، دین‌زدایی از حوزه‌ی سیاست است. برای همین است که نظریه‌ی سکولاریزاسیون در بسیاری از موارد با نظریه‌ی دموکراتیزاسیون معادل گرفته شده یا پیوندهای بسیار وسیعی پیدا کرده‌ است؛ چون دین، تجسم سنت به شمار می­رود و یکی از فرآیندهای بنیادین توسعه‌ی سیاسی به مفهوم کلاسیک که همان مدرنیزه کردن سیاست است، باید سکولاریزه کردن سیاست باشد. این همان معنای دین‌زدایی و سنت‌زدایی از سیاست (یعنی زدودن یکی از اشکال سنت از آن) خواهد بود.

نگاه شرق‌شناسان که به طور گسترده، هنوز هم بر افکار عمومی غرب حاکم است و در نشریات و رسانه‌ها هم زیاد مشاهده می­شود و افرادی مانند برنارد لوئیس این نظریه را مطرح کردند، بر این باور استوار است که اساساً خودکامگی و مقاومت در مقابل دموکراتیزه شدن، در ذات دین اسلام است. چرا؟ چون اسلام از پیروانش می­خواهد که تابع فرمان خداوند باشند و به تبع آن، تابع فرمان کسانی باشند که نماینده‌ی خدا بر روی زمین هستند. بنابراین، هر نظام سیاسی که شکل می‌گیرد لاجرم باید نظامی تمامیت‌خواه باشد و در نتیجه، جایی برای این‌که نهادها بخواهند دموکراتیزه شوند وجود ندارد. معمولاً هم به این استناد می‌کنند که مسلمانان اعتقاد دارند اسلام یک آئین کاملِ زیستن و جدایی دین از سیاست در آن ناممکن است. این نتیجه‌ای است که معمولاً شرق‌شناسان گرفته‌اند و بر آن تأکید هم دارند.

باید توجه داشته باشیم که مدرنیزاسیون در اروپا یک بستر و روند تدریجی، طبیعی و تاریخی داشته است و نتیجه‌ی اتفاقاتی است که در آنجا روی داده است. در کشورهای اسلامی که معمولاً یا مستعمره بودند و یا آنها که مستعمره هم نبودند (مانند کشور ما) ولی معمولاً به طور غیرمستقیم تحت تأثیر نیروها و قدرت‌های استعماری بوده­اند، مدرنیزاسیون به قول معروف فرمایشی و بخشنامه‌ای بوده و از بالا اعمال می­شده است، در حالی که در غرب به طور طبیعی از پایین به بالا رشد کرده است. برای همین هم بحث «توسعه‌ی آمرانه» مطرح شده است. به عنوان مثال، شما دوره‌ی رضاخان را در نظر بگیرید که طی آن اتفاقات بزرگی در کشور می‌افتد: راه‌سازی می‌شود، امنیت می­آید، قانون برقرار می شود، دادگاه­ها شکل می­گیرند، مدارس و نظام تعلیم و تربیت نوین شکل می­گیرد. همه‌ی این‌ها اتفاق می‌افتد، اما چون توسعه‌ی همه‌جانبه و متقارن و متوازن مدنظر نیست و آمرانه است، محصول مدرنیزاسیون رضاخانی در عرصه­های فرهنگی و اجتماعی بعضاً به تدریج و بعضاً یکباره از میان می­رود.

به عنوان نمونه در مورد مسأله حجاب، اِشکال جدی که به حکومت رضاخان وارد می‌شود این است که کشف حجاب را حتی بسیار شدیدتر از آنچه در ترکیه اتفاق افتاد، با اعمال خشونت اعمال کرد و چنانکه می‌دانید پس از سفر به ترکیه بود که این فکر به ذهن رضاخان رسید. در حالی که در ترکیه تنها ممنوعیت‌هایی برای حضور زنانِ با حجاب در عرصه­های حکومتی، آموزشی و مانند آن در نظر گرفته شده بود، اینجا اساساً داشتن حجاب را ممنوع می­کردند و با شدت بر علیه آن اعمال قدرت می­کردند. پس از شهریور ۱۳۲۰، یعنی زمانی که سایه‌ی آن حکومت استبدادی در کشور ما کمرنگ شد، خود مردم، بدون اینکه کسی به آنها بگوید، سراغ حجاب می­روند و حجاب بار دیگر گسترش پیدا می‌کند.

در این رابطه گزارش‌های جالبی در سازمان اسناد ملی هست که برخی از آنها منتشر شده و دوستان می‌توانند به آنها مراجعه کنند. از جمله، گزارش‌های محرمانه‌ای در این رابطه که مربوط به «سازمان پرورش افکار» ـ یکی از سازمان‌هایی که رضاخان به وجود آوردـ موجود و منتشر شده، این است که در فلان بخش کشور از افراد دعوت کردیم که برای مراسم بزرگداشت نهضت کشف حجاب حضور یابند. به خانم­هایشان هم گفته بودیم که حتماً باید حضور پیدا ‌کنند. اما تعداد زیادی از زنانی که در این مجلس حضور یافتند به عنوان حجاب، کلاهی بر سر گذاشته بودند و عده­ای از خانم‌ها هم چیزی به عنوان روسری بر سر داشتند و خیلی‌ها هم خانم‌هایشان را اصلاً نیاورده بودند. در آن گزارش محرمانه آمده است که با این وضع اگر فشاری نباشد، بزرگداشت­های هفده دی از این به بعد بسیار بی‌رونق خواهد بود. این چیزی بود که در گزارش‌ها مطرح شده و سند آن هم ثبت شده است و از اسناد تاریخی است و چیزی نیست که بنده آن را گفته باشم. البته اجباری کردن حجاب هم شاید به نوبه‌ی خود امری شبیه به شیوه‌ی توسعه‌ی آمرانه باشد که در این مورد هم باید بحث و گفت‌وگو شود که آیا از این سمت هم به درستی عمل شده است یا خیر. حداقل این است که وقتی نتایج آن را می‌بینیم این است که چه اجبار در داشتن حجاب و چه اجبار در نداشتن آن، در هر دو حالت، یعنی زمانی که صحبت از اجبار هست و امری درون­زا نیست، معمولاً نتایج مطلوب را به دنبال نداشته است.

به هر حال، این یک نمونه است و آنچه شما در تمامی کشورهای اسلامی مشاهده می­کنید این است که برخلاف آنچه که در کشورهای اروپایی، که مدرنیزاسیون و دموکراتیزاسیون معمولاً همراه و دوشادوش هم رشد کرده است، مطرح است و بر عکس آن در کشورهای دوره‌ی پسااستعماری و در کشورهای اسلامی، حکومت­هایی که به دنبال دموکراتیزاسیون و سکولاریزاسیون هستند غالباً حکومت‌های استبدادی هستند. تاریخ نشان می دهد حکومت‌هایی که به دنبال مدرنیزاسیون هستند، هیچ کاری با دموکراتیزه کردن و مفاهیم دموکراسی ندارند و گزارش­های تاریخی کاملاً مؤید این مطلب است.

شما کشورهای مختلف از این دست را در خاورمیانه و غرب آسیا ببینید، از جمله ترکیه، افغانستان، ایران و مصر. مشاهده می‌کنید هرکجا که یک حکومت استبدادی و خودکامه ـ که فساد کمی هم نداردـ وجود دارد، با اجبار به دنبال مدرنیزه کردن و طبیعتاً سکولاریزه کردن است، در حالی که در اروپا این اتفاق نیفتاده است. به همین دلیل کسانی که در جوامع اسلامی خواسته­اند به دنبال مدرنیزه کردن باشند و به تبع آن یا به عنوان جزئی از آن سکولاریزاسیون را هم انجام دهند یا افکار سکولار را هم منتشر یا شایع کنند، درباره‌ی آن بحث و آن را نهادینه کنند، معمولاً اقلیتی از روشنفکران و تحصیل‌کردگان بوده‌اند که براساس نظام ارزشی غرب پرورش پیدا کردند و در مقابل، اکثریتی بوده‌اند که به این ارزش­ها باور نداشته و همچنان به سنت­های خود پایبند بوده‌اند. در این حالت، بیشتر نوعی تقلید از غرب مطرح بوده است تا ابداع و به همین دلیل هم شما هیچ نوآوری در این زمینه‌ها مشاهده نمی‌کنید. این تفاوتی است بین آنچه در اروپا اتفاق می‌افتد و آنچه در کشورهای مثلاً اسلامی در دوره‌ی پسااستعماری اتفاق می­افتد.

حال یک سؤال پیش می‌آید. گفتیم سکولاریزاسیون، مدرنیزاسیون یا دموکراتیزاسیون پدیده‌هایی هستند که در یک بستر طبیعی و از یک خواستگاه فرهنگی و اجتماعی خاص به نام اروپا شکل و نشأت گرفته­اند. آیا صرف این واقعیت تاریخی، یعنی وجود این خاستگاه جغرافیایی و فرهنگی خاص، به این معناست که سکولاریسم یا مدرنیزاسیون به درد جوامعی که دارای فرهنگ‌های دیگری هستند نمی­خورد؟ این بحث مهمی است. توجه کنید آنچه ما مطرح می­کنیم این نیست. صرف این‌که یک فرهنگ، ایده، آرمان و مفهوم خواستگاه تاریخی یا جغرافیایی خاصی دارد به معنای این نیست که نتوان آن را در جای دیگر تجربه کرد. آنچه ما مطرح می­کنیم این است که این مفاهیم، عناصر و مؤلفه­هایی دارد که گاه تکرار آن در بسترهای فرهنگی دیگر، اگر آن را ناممکن نکند، ناگزیر با دشواری­های مهم روبه‌رو خواهد کرد. ما بین این دو مسأله تمایز قائل می­شویم. یعنی اگر یک نفر آمد و به شما گفت که این حرفی که شما می‌زنید یک حرف غربی است و به این دلیل که این بحث در غرب و در یک بستر فرهنگی خاص به وجود آمده است (به خصوص که این مسئله در بحث­هایی که در دهه‌های اول چند فرهنگ­گراها مطرح می‌شد خیلی رایج بود) در نتیجه، به کار جوامع فرهنگی دیگر نمی‌خورد، این استدلالی ضعیف و ناکارآمد است.

استدلال صحیح این است که ببینیم آیا آن مفهوم، ایده­آل، آرمان یا الگوی زیستی مؤلفه­ها و ویژگی‌هایی دارد که در یک بستر فرهنگی دیگر هم بتواند رشد کند و پدید آید یا خیر؟ برای ما این بحث مهم­تر از آن بحث مربوط به منشأ تاریخی است. بحث تاریخی صرفاً از این لحاظ برای ما اهمیت دارد که بفهمیم چه اتفاقی افتاده و چطور این مفاهیم شکل گرفته است، وگرنه در ارتباط با درستی و نادرستی آنها با بحث تاریخی نمی‌توان تصمیم گرفت.

نیکی کدی، که حتماً با نام او آشنا هستید و در رابطه با ایران، انقلاب ایران و تحولات کشور ما مطالب زیادی هم نوشته است می­گوید سکولاریزاسیون امروزه در سه مفهوم متمایز فهمیده می­شود:

  1. افزایش تعداد افرادی که دارای باورهای سکولار هستند که این محصول و یکی از وظایف سکولاریزاسیون شمرده می‌شود.
  2. کاهش سلطه‌ی دین بر بیشتر قلمروهای زندگی، به خصوص قلمروهای اجتماعی زندگی.
  3. افزایش جدایی دین از حکومت و رشد حاکمیت سکولار بر قلمروهایی که پیش از این دین عهده‌دار آن بوده است.

اجازه دهید این مفهوم آخر را با یک مثال توضیح دهم. یکی از مثال‌های روشن آن، نهاد تعلیم و تربیت  است که این به لحاظ شکل‌گیری، چه در غرب و چه در شرق، بیشتر بر عهده‌ی نهاد دین بوده است. بد نیست برای آشنایی دوستان به طور خیلی خلاصه اشاراتی به تاریخچه آن در فرهنگ غرب کنیم.

پیش از آن‌که امپراتوری روم توسط بَربَرها اشغال و دچار فروپاشی و سقوط ­شود، خدمات اجتماعی که امپراتوری روم ارایه می‌کرد مواردی از قبیل خدمات درمانی، تأمین امنیت، بازسازی و نگهداری راه­ها ـ که به منظور حمل و نقل و ارتباطات دارای اهمیت بسیار بوده است ـ و آموزش و پرورش را شامل می‌شد. البته مسائلی از قبیل دعاوی، محاکم و مسائلی از این قبیل هم وجود داشته است. وقتی فروپاشی اتفاق افتاد و اقوام غیر بومی که رومی‌ها به این‌ها بَربَر می‌گفتند به امپراتوری روم هجوم بردند و در قلمرو روم تاخت و تاز و غارت کردند در نتیجه‌ی آن، بسیاری به مناطق روستایی دورافتاده پناه بردند. منشأ شکل‌گیری فئودالیته هم همین است. به این ترتیب در این زمان بسیاری از وظایفی که پیش از آن بر عهده‌ی حکومت بود، به عهده‌ی چه کسانی افتاد؟ کسانی که سواد و توانایی‌هایی لازم را داشتند. این‌ها چه کسانی بودند؟ روحانیون کلیسا بودند. بنابراین، از آغاز قرون وسطا، روحانیون کار تعلیم و تربیت را هم عهده­دار بودند. از این رو سواد خواندن و نوشتن هم معمولاً در حد همان حوزه‌ی ادبیات دینی رشد کرد. در قرون دوازدهم و سیزدهم، دانشگاه‌ها هم ابتدا در پاریس و بولونیا و سپس در مناطق دیگر اروپا از اتحادیه‌های استادان کلیسا تشکیل شد که باز هم به همین دلیل بسیاری از بیمارستان­ها وابسته به کلیساها بوده‌اند. هنوز هم بعضی از بیمارستان‌هایی که در اروپا هست ریشه و تاریخچه‌ی شکل‌گیریشان به کلیساها و نهادهای دینی برمی‌گردد. برای همین است که مسأله‌ی امداد، امدادرسانی و کمک‌رسانی‌هایی از این قبیل، چه در اروپا و چه آمریکا هنوز هم با نهاد کلیسا بسیار عجین است. پس به‌طور طبیعی این وظایف بر عهده‌ی روحانیون و کلیسا افتاد.

نکته­ای که پیش از این خدمت شما عرض کردم را بار دیگر به دلیل ضرورت آن تکرار می‌ کنم و آن این که آنچه ما در تاریخ مسیحیت و در تاریخ اسلام درباره نهاد دین می‌بینیم دست کم از یک نظر بسیار متفاوت است. کلیسا (Church) خود نهادی اجتماعی است، مفهومی است که به یک جامعه‌ی انسانی نظر دارد و نه به بنای معبد. کلیسا معبد نیست، بلکه همان جامعه­ای است که پیرامون آئین مسیحیت شکل گرفته است. بنابراین وقتی صحبت از کلیسا می­شود، صحبت از ساختمان و در و دیوار نیست. بلکه جایی است که پیروان مسیحیت در آنجا جمع می‌شوند و در واقع خود، یک نهاد اجتماعی است. در حالی که مسجد برای ما این مفهوم را نداشته است. مسجد محل مشخصی بوده که افراد می‌توانند در آن نماز بخوانند و عبادت کنند، کسی هم کاری به این نداشته که این‌ها چه مذهبی دارند. یعنی اگر کسی مسلمان بود و با آداب مسلمانی می‌خواست نماز بخواند، دارای هر مذهبی که بوده، می‌آمده و در آنجا نمازش را به جا می‌آورده و می‌رفته است و به این دلیل که توصیه شده بوده است که نماز در مسجد برگزار شود، طبیعتاً نماز جماعت هم آنجا برگزار می‌شده است. ولی شبکه‌ای از مساجد به صورت یک سازمان متشکل به آن صورتی که در کلیسای کاتولیک و ارتدوکس داریم در اسلام نداشته­ایم و مجموعه‌ای به این شکل در اسلام مطرح نبوده است. البته حکومت‌ها در خیلی موارد خواسته‌اند این کار را انجام دهند. عثمانی در این زمینه خیلی تلاش کرد و تا حد زیادی هم موفق بود، اما در شیعه عملاً تا به حال این امر موفق نبوده است و هنوز هم مقاومت‌هایی از لایه‌های سنتی در مقابل این روند یکسان‌سازی و سازمان‌دهی وجود دارد، یعنی در مقابل این‌که مساجد تبدیل به یک سازمان واحد و یکپارچه‌ شوند که از یک جا فکر و فرمان بگیرند معمولاً با مقاومت‌های سنتی زیادی روبه‌رو بوده است.

انواع سکولاریسم

باید توجه داشته باشیم که وقتی درباره‌ی سکولاریسم صحبت می‌کنیم، این مفهوم در تمام دنیا به یک معنا فهمیده نمی­شود. تقسیم­بندی‌ای را انجام داده‌اند که کم و بیش مورد اجماع هست که ریشه‌های تاریخیِ خواندنی هم دارد که البته بنده نمی‌خواهم امروز درباره‌ی آن بحث کنم، ولی به هرحال دوستان علاقمند می‌توانند به منابع فارسی و انگلیسی مراجعه کنند.

براساس این تقسیم‌بندی، گفته می‌شود که ما یک سکولاریسم ضعیف داریم که معمولاً در دنیای انگلیسی و آمریکایی رواج دارد. این سکولاریسم، دین‌ستیز نیست بلکه مدعایش این است که حکومت نباید ایمان به یک دین رسمی را اجباری کند. وقتی شما تاریخ شکل­گیری و پیدایش سکولاریسم را در جایی مثل انگلستان یا آمریکا و امثال این کشورها مطالعه می‌کنید متوجه خواهید شد که این‌ها بیشتر می­خواهند دین را از دخالت حکومت حفظ کنند و دل‌نگرانی‌هایشان بیشتر از این بابت است؛ دلایل آن هم روشن است. دوستانی که تاریخ اروپا را مطالعه کرده‌اند می‌دانند که سی سال جنگ مذهبی بین پروتستان‌ها و کاتولیک‌ها درگرفت و پس از آن باز هم آزار و اذیت‌هایی که از طرف فرقه‌های مختلف دینی وجود داشته، دیده می‌شده است. البته در میان مسلمانان هم گاه مواردی از این دست وجود داشته است. می‌دانید که حتی پیوریتن‌ها در انگستان جایی برای زندگی نداشتند و اکثر کسانی که برای زندگی به آمریکا مهاجرت کردند از همین گروه مذهبی بودند. آنها با این هدف که از دست حکومت انگلستان بتوانند نجات پیدا کنند و دیگر کسی کاری به ایمان دینی آنها نداشته باشد به «قاره‌ی جدید» رفتند و در واقع، بنیان‌گذاران آمریکای نوین هستند. دوستانی که با کارهای ماکس وبر آشنا هستند می‌توانند در این مورد به کتاب روح سرمایه‌داری و اخلاق پروتستانیسم او مراجعه کنند و ببینند تا چه حد این دو مفهوم در هم در آمیخته است.

نوع دیگر سکولاریسم، سکولاریسم شدید است که بارزترین و خالص‌ترین شکل آن در فرانسه قابل مشاهده است. این نوع سکولاریسم، دین‌ستیز است. این مسئله هم سابقه‌ی تاریخی دارد و اگر دوستان حتی همان انقلاب فرانسه را مطالعه کنند برایشان روشن خواهد شد که چرا این‌طور هست و چرا این تفکر به وجود آمد. کلیسا و طرفداران کلیسا عمدتاً با دموکراتیزه کردن، آزادی­خواهی و دیگر آرمان‌های انقلاب فرانسه مخالف بودند. خود این مسأله، دین‌گریزی را به عنوان یکی از عناصر فرهنگی فرانسه به وجود آورده و فرهنگ سیاسی فرانسه را بر این باور پایدار کرده که باید مراقب باشیم که دین در هیچ‌کجا بروز و ظهور پیدا نکند. این دغدغه‌ای است که همین امروز هم شاهد آن هستید. در انتخابات اخیر شهرداری‌ها، حزب راست‌گرای افراطی رأی بسیار بالایی آورد. این‌ها اصل حرفشان در رابطه با مهاجرین است و مهاجرین هم معمولاً مسلمانانی هستند که از شمال آفریقا و جاهایی که قبلاً‌ مستعمره فرانسه بوده‌ به آنجا مهاجرت کرده‌اند. اگر به ادبیات مباحثات مربوط به مسئله‌ی حجاب در مدارس یا مسائلی از این قبیل دقت کنید، متوجه خواهید شد که ارجاعات، به انقلاب فرانسه، میراث انقلاب و فرهنگ فرانسویِ برآمده از آن است. شما بحث‌های نظری و عقلانی را حداقل در رسانه‌ها و در مباحثات روز سیاسی در ضدیت با دین خیلی کمتر می‌بینید و به سکولاریسم به عنوان ارزشی که بایستی در نظام ارزشی فرانسه حفظ شود نگاه کرده می‌شود. پس در آنجا بحث این است که دین باید از سیاست جدا شود و همه‌ی گفت‌وگوهای سیاسی، هم‌اندیشی‌ها و مشارکت­ها تنها بر مبنای عقل سکولار انجام می‌گیرد.

بنابراین، با توجه به پیشینه‌ی تاریخی که سکولاریسم در اروپا به خصوص از قرن شانزدهم به بعد داشته، مشاهده می‌کنید که هرگاه صحبت از مدرنیزاسیون می­شود، به موازات آن مسئله‌ی کاهش نفوذ دین در عرصه­های اجتماعی هم مطرح می­شود؛ یعنی این دو با هم یکسان در نظر گرفته می‌شوند و با آن به عنوان ارزشی برخورد می‌کنیم که دو چهره دارد و حتماً باید در کنار هم و توأمان گسترش پیدا کند. جان لاک در قرن هفدهم در رساله‌ی در باب تساهل که به فارسی هم ترجمه شده است و همچنین در دو رساله در باب حکومت، بحث‌هایی را در رابطه با سکولاریسم و جدایی دین از سیاست مطرح می‌کند که انتشار این‌ آثار پس از حوادثی است که در جنگ­های سی ساله‌ی مذهبی در اروپا به وجود آمده است. جنگ‌های سی‌ساله جنگ‌های بسیار تلخی است و فجایع بسیار گسترده‌ای از هر دو طرف در آن انجام شده است؛ یعنی هم از طرف پروتستان­­ها و هم از طرف کاتولیک­ها و هیچ‌یک را هم نمی‌توان تبرئه کرد که بگوییم فقط یک طرف در این میان مقصر بوده است و مثلاً فقط پاپ بوده که ظلم می‌کرده است. از آن طرف هم ظلم‌های خیلی زیادی صورت گرفته است. گزارش­هایی تاریخی داریم حاکی از این که لوتر که یکی از بنیان‌گذاران و رهبران اصلی نهضت پروتستانی و اصلاح دینی است، به کشتار هزاران دهقان در مناطقی از آلمان رضایت می­دهد. البته شاهزاده‌های آلمانی هم از این وضعیت برای تثبیت حاکمیت سیاسی خودشان استفاده‌ی زیادی کردند و داستانی طولانی دارد که دوستان می‌توانند آن را مطالعه کنند و ببینند که چطور شاهزاده‌ها از همین مسئله برای تثبیت استقرار خودشان بهره‌برداری می‌کردند. در نتیجه‌ی این کشمکش‌ها، جابه­جایی جمعیتی هم پیش آمد، به این شکل که مثلاً پروتستان‌ها مجبور شدند به ایالاتی روند و کاتولیک‌ها به ایالات یا کشورهایی دیگر که از این حیث، منازعات و مناقشات بسیار گسترده و تلخی هم در جامعه‌ی اروپا به وجود آمد. از آن زمان که نامه­ای در باب تساهل لاک نوشته شد (البته تنها رساله در این موضوع هم نیست و افراد دیگری هم در این رابطه رساله‌هایی نوشتند، ولی از همه مشهورتر رساله‌ی جان لاک است) که صحبت از آزادی دینی و آزادی دین از سیاست بود تا زمانی که به نوشته­های جان استوارت میل در قرن نوزدهم برسیم، بحث سکولاریسم فرایندی تدریجی داشته که دوستانی که می‌خواهند در ارتباط با این موضوع کار کنند حتماً باید به منابع مربوطه مراجعه کرده و با این منابع آشنا شوند. میل این مسئله که در واقع مبنای نظریه‌های دموکراسی جدید می‌شود را اعلام می­کند که اصلاً توسعه‌ی سیاسی نیازمند آزادی سیاست از دین است. یعنی در رساله‌ی لاک صحبت از «آزادی دین» است، در نظریات جان استوارت میل، صحبت از «آزادی از دین» است. در هر حال، شکل‌گیری این مفهوم یک روند تدریجی و طبیعی داشته است.

 

حوزه‌های سکولاریسم

سکولاریسم در حوزه­های مختلف هم معانی متفاوتی دارد که درست است که به یکدیگر نامربوط نیستند، ولی با مفاهیم متفاوتی ذکر شده ‌است.

وقتی در حوزه‌ی فلسفی صحبت از سکولاریسم می‌شود به معنای نفی و انکار امر قدسی است و هر امر ماورای طبیعی و تأکید بر اموری است که عینیت خارجی دارند و قابلیت آزمون تجربی دارند. اینجاست که عرض کردم این بحث با علم­گرایی به هم پیوند می‌ خورد و عرض کردم که آن را به معنای «عِلمانیّت» می‌گیرند ـ نه «عَلمانیّت» که به معنای دنیوی است ـ و این پیوند را بین مفهوم سکولاریسم و مفهوم علم‌گرایی برقرار می‌کنند.

در حوزه‌ی جامعه‌شناختی، سکولاریسم با مدرنیزاسیون درآمیخته است و فرایندی تدریجی است که به افول تأثیر دین در نهادهای اجتماعی، در زندگی اجتماعی و روابط انسانی می‌انجامد. این همان بحثی است که به آن اشاره شد.

در حوزه‌ی سیاسی، سکولاریسم در درجه‌ی اول، به معنای تفکیک قلمرو فردی از جمعی و به دنبال آن جدایی دین از سیاست و جدایی دین از حکومت است.

 

ریچارد رورتی و سکولاریسم

یکی از کسانی که اخیراً بحث­های مفصلی درباره‌ی سکولاریسم مطرح کرده و سفر جنجال‌آفرینی هم به ایران داشته است ـ مانند هر اندیشمند دیگری که به ایران آمده است ـ ریچارد رورتی، اندیشمند معاصر و سیاسی است که چند اثر از او به فارسی ترجمه و گفت‌وگوهایی با او به صورت مقاله یا کتاب منتشر شده است که دوستان می‌توانند به آنها مراجعه کنند. بحثی که رورتی مطرح می‌کند این است که آنچه افرادی مثل توماس جفرسون ـ که از بنیان­گذاران آمریکای نوین است ـ مطرح می‌کنند به معنای خصوصی‌سازی دین بوده است. آنها می‌گویند دین به نظام اجتماعی ربطی ندارد، اما برای تکامل و کمال‌یافتن افراد نه تنها باید تحمل شود، بلکه شاید لازم هم باشد. رورتی در ابتدای حیات فکری­اش، نظریه‌ای را در یکی از مناظره‌های مهمی که در یکی از دانشگا‌ه‌های آمریکا برگزار شد مطرح کرد. براساس این نظریه که اساساً‌ هر وقت صحبت از ادبیات دینی شود، خود ادبیات دینی مانع شکل­گیری فرآیندهای گفت‌وگویی می‌شود. موضع اولیه رورتی این بود و بنابراین، به شدت در مقابل هرگونه بحثی که به دین مربوط شود موضعگیری می­کرد. البته خودش هم اعلام کرد که به خدا باور ندارد. بعداً در جلسه‌ای دیگر و در نوشته‌ای که به دنبال آن منتشر شد تجدید نظری در این باره کرد که منتشر شد و خودِ ادبیاتی که در این مقاله به کار برده شده بسیار جالب توجه است، چون در میان خودمان کمتر می‌بینیم که مطلبی را بیان کنیم و مثلاً دو سال بعد اعتراف کنیم آن حرفی که آن روز بیان شد به نظر ما خیلی حرف درستی نبوده و الان آن را تصحیح می‌کنیم! او حتی از فرد مقابل در مناظره‌ی قبلی‌اش عذرخواهی کرد. این‌ها جنبه‌های اخلاقی دانش است که توجه به آنها از این حیث که در جامعه‌ی ما دیده نمی‌شود و مرسوم نیست جالب توجه است. او در تجدید نظر خود گفت که در مسأله‌ی سکولاریسم گاهی وقتی اندیشمندی این بحث را مطرح می‌کند اساساً می‌خواهد با هرنوع آموزه‌ی دینی مخالفت کند، گاهی هم با سلطه‌ی یک سازمان و نهاد مثل کلیسا یا شبکه‌ی روحانیت بر کلیسا مخالفت می­کند. او خود را در گروه دوم قرار داد و گفت درست است که من به خدا باور ندارم، اما حرفم این نیست که با هر کس که به خدا باور دارد باید مبارزه کرد و او را حذف کرد. حرف من این است که طبق آنچه تاریخ نشان داده است، چیزی که آفت‌زا بوده، شکل­گیری صنف روحانیت به عنوان یک صنف و طبقه بوده است و این که اینان تحت تأثیر یک سازمان مرکزی، به عنوان مثال کلیسای مرکزی در واتیکان یا کلیسای ارتودوکس در جای دیگر، بخواهند اعلام کنند که فقط یک قرائت رسمی از دین وجود دارد و هر کس هم قرائتی غیر از آن داشته باشد مرتد است. این است که موجب سدّ باب گفت‌وگویی و شکل‌گیری فرایندهای گفت‌وگویی در جامعه می‌شود. او این تمایز را بعداً قائل شد و حتی این را هم گفت که اصلاً اینکه بخواهیم به یکباره نهادهای دین را از جامعه پاک کنیم و اثری از آثار دین در جامعه باقی نگذاریم، می­تواند پیامدهای زیانبار بسیار زیادی داشته باشد، چون فردی که پیش از این یک دستگاه فکری و یک جهان‌بینی دینی دارد و خودش را در این جهان تعریف کرده است و زندگی‌اش را بر آن اساس معنا کرده است، حال ‌که شما به یکباره می‌خواهید او را از این معنادار بودن زندگی جدا کنید، ناگهان با خلأهای معنوی و ارزشی روبرو می شود؛ خلأهایی که ایجاد آنها حتی برای جامعه می‌تواند خطرناک باشد. رورتی می­گوید باید امیدوار باشیم این شکاف ایجاد شده به تدریج با ایجاد یک حس مشارکت برای پیشرفت انسانیت توسط افراد، چه خدا باور باشند چه نباشند، پُر شود.

اما این مفاهیم، یعنی مفهوم انسانیت، مفهوم پیشرفت انسانیت و مفهوم اخلاق انسانی، مفاهیم به تعبیر ما کشدار و مبهمی هستند. واقعیت این است که زمانی که بنده این مطلب را می‌خواندم دیدم از یک فیلسوف دقیقی مانند رورتی توقع نمی‌رود وقتی به این مراحل می‌رسد این حرف را بگوید و به جای آن یک مفهوم کلی را که قابل تعریف هم نباشد را مطرح کند. انسانیت و پیشرفت انسانیت به چه معناست؟ در اینجا دیگر رورتی حرف زیادی برای ارائه ندارد. شما می‌دانید که رورتی در دنیای ما یکی از احیاگران مکتب پراگماتیسم است و این سخن، کمتر نشانه‌ای از پراگماتیسم ندارد.

 

موانع پذیرش سکولاریسم

حال باید ببینیم ارزیابی ما از این بحث چیست. همان­طور که عرض شد، سکولاریسم یک مفهوم وابسته به یک بافتار فرهنگی خاص است نه اینکه صرفاً یک خواستگاه تاریخی و جغرافیایی خاص داشته باشد. همان‌طور که در جلسات گذشته هم عرض شد، دینی مثل مسیحیت و آیین مسیح به آن شکلی که امروزه به دست ما رسیده است ـ بنده کاری به تحریف یا عدم تحریف آن ندارم،‌ بلکه صرفاً آن چیزی منظور بحث ما است که امروزه به عنوان آیین مسیحیت می‌شناسیم ـ این است که آموزه‌های مسیح، اساساً آموزه­های اخروی هستند و ادعایی برای تنظیم نظامات اجتماعی در این دنیا ندارند. به همین دلیل است که شما می‌بینید احکام شرعی آیین مسیح بسیار بسیار محدود است. تقریباً فقه ندارد و شما بحث فقاهتی در آیین مسیح پیدا نمی‌کنید. در آنچه امروز به دست ما رسیده است، اساساً دغدغه شکل‌دادن به یک جامعه یا حکومت یا نظامات اجتماعی سراغ نداریم.

بیشتر آنچه امروز به عنوان آیین مسیح به دست ما رسیده است چیزهایی است که در تصحیح تحریف‌هایی است که در آیین یهود به وجود آمده است و می‌خواهد جهت­گیری آیین یهود را به آن سمت اصلی‌اش برگرداند که موسی(ع) آورده بود. برای همین می­بینید از آنجا که آیین یهود منجر به گرایش به خشونت و برتری‌طلبی قومی شده بود، مسیحیت آیینی ضدخشونت و ضدنژادپرستی است. مسیحیت یک آیین جهانی را اعلام می‌کند و ایمان را مسأله‌ای عام و برای همه‌ی انسان­ها مطرح می­کند که از این جهت بیشتر برای تصحیح و یادآوری (ذکر) به پیروان موسی است که بگوید آیین اصلی شما این نبود. بنابراین شما در آنجا خیلی مسئله‌ی فقه و تنظیم نظامات اجتماعی و خانوادگی را نمی‌بینید و بیشتر احکام مسیحیت همان احکامی است که در تورات آمده است. برای همین است که شما می‌بینید مسیحیان عهدین را مطالعه می‌کنند؛ یعنی کتاب مقدس‌ شامل دو بخش «عهد قدیم» و «عهد جدید» است که عهد تورات و انجیلی، هر دو را با هم شامل می‌شود.

اما آیا در ادیان دیگر هم این بستر طبیعی برای تفکیک بین امور دینی و غیر دینی وجود داشته است؟ یعنی با ادیانی که برای نظامات اجتماعی حرفی برای گفتن دارند، با آنها چه باید کرد؟ می‌خواهد اسلام باشد یا هر دین دیگر. آیا ما می‌توانیم به آنها بگوییم که شما باید به همان صورتی که در مسیحیت و در فرهنگ مسیحی غرب به آن عمل شد عمل کنید؟ واقعیت این است که تحقق سکولاریسم، حداقل به آن شکلی که در فرهنگ اروپایی با منشأ مسیحی ممکن شده و شکل گرفته است، معلوم نیست در جوامع و در ادیان دیگر امکان‌پذیر باشد. عرض کردم که این با آنچه گفتیم منشأ تاریخی آن چیست فرق دارد، ما اینجا داریم درباره ویژگی‌ها و خصلت‌های فرهنگیِ مفهوم سکولاریسم صحبت می‌کنیم.

نکته‌ی بعد این است که در مسئله‌ی تفکیک امر خصوصی و امر عمومی ـ که اگر اشتباه نکنم بحث آن را در جلسات قبل هم داشتیم ـ ملاک‌ها­ و معیارهایی برای مرزبندی دقیق بین امر خصوصی و امر عمومی یا امر شخصی و امر اجتماعی وجود ندارد. ملاک‌های علمی و عام و جهان‌شمول نداریم که براساس آنها بخواهیم آنها را تفکیک و تعیین قلمرو و مرزبندی کنیم. نه تنها در جامعه‌ی مسلمانان، بلکه در جوامع غیر مسلمانان هم همین­طور است. اگر شما سراغ آیین‌هایی بروید که در آسیای شرقی و جنوب شرقی رایج است، باز همین مشکل را در آنجا خواهید داشت.

حتی تفاوتی که از این لحاظ در سکولاریسم آمریکایی و اروپایی هم دیده می­شود جالب است. به همین منظور بنده دو آمار که به نظرم جالب می‌آید را ارائه و سپس بحث را ادامه می‌دهم. در یک آمارگیری رسمی که در سال ۲۰۰۱ در انگلستان انجام و منتشر شد، یکی از اطلاعاتی که به دست آمده این است که وقتی از کل جمعیت انگلستان سؤال کردند که شما خودتان را مسیحی می‌دانید یا خیر، به طور متوسط %۷۴ آنها اعلام کردند که ما خود را مسیحی می­دانیم. فقط ۱۵% گفته­اند که ما به خدا و دین اصلاً اعتقادی نداریم. این عدد وقتی به استان‌های شمالی انگلیس می­رویم به ۷۸%  افزایش پیدا می­کند که خود را مسیحی می‌دانند. در سال ۲۰۰۰ آماری در کل اروپا گرفته شد که یکی از مؤلفه‌های آن باز همین مسئله‌ی دینداری بود که ۷۷% مردم اروپا در سال ۲۰۰۰ خود را متدین می‌دانند، یعنی به خدا اعتقاد دارند. حدود ۵% اعلام می‌کنند خدا را باور ندارند و به خدا اعتقادی ندارند. وقتی به آمریکا می‌رسیم این رقم به ۹۰% می­رسد. یعنی ۹۰ درصد از مردم آمریکا خود را معتقد به خدا و مسیحی می‌دانند. در این رابطه فاکتورها و شاخص‌هایی وجود دارد که مثلاً حتی ممکن است افراد در این آمار حتی کلیسا هم نروند (البته چنانکه اطلاع دارید تعداد افرادی که در آمریکا به کلیسا می‌روند به میزان زیادی از این تعداد در اروپا بیشتر است) ولی به خدا اعتقاد و به دین هم پایبندی دارند. این آمار را از این لحاظ عرض کردم که شاید بعضی از ما چنین تصوری داشته باشیم که چون آنها این بروز سکولاریزاسیون را در جامعه‌ی خود داشته‌اند، به دنبال آن حتماً بی‌دینی هم در میان آنها رواج پیدا کرده است. جایگاه اجتماعی دین هم در اروپا و آمریکا متفاوت است. مثلاً در آمریکا فعالیت­های سیاسی و اجتماعی برای سازمان­های دینی کاملاً مجاز است و اصلاً جاافتاده و پسندیده هم هست و مغایر با سکولاریسم هم دانسته نمی­شود. ریشه‌ی آن نگرشی است که در دنیای انگلیسی و آمریکایی غلبه دارد؛ یعنی این که چه کار کنیم که حکومت در دین دخالت نکند؛ یعنی حفظ دین در مقابل مداخلات حکومتی. در حالی که در فرانسه عکس این قضیه صادق است؛ یعنی نگرش این است که ما چه کار کنیم که هیچ ردّ پایی از دین در سیاست دیده نشود. این دو نگرش کاملاً متفاوت هستند. به هر حال خود این مسئله‌ی تفکیک قلمرو فردی، اجتماعی و خصوصی، چنان که دیدیم، ملاک­هایی عام و جهانشمول ندارد که براساس آنها بخواهیم به این مرزبندی بپردازیم.

اگر خاطرتان باشد در چندین جلسه‌ی قبل الگویی نظری ارائه شد که سه وجهی بود. عرض بنده این است که این مرزبندی بر اساس جمع‌بندی یافته‌ها و داده­های ما در آن الگوی نظری برای هر الگوی زیستی تعیین می­شود. یعنی مجموعه‌ی آنچه که درباره‌ی مفهوم انسان، منظومه‌ی ارزش­ها و مبانی معرفت‌شناختی (عقلانیت) در یک الگوی زیستی در دست داریم، به ما می‌گوید که چه امری خصوصی و تا کجا خصوصی یا عمومی است و آیا مرزی بین اینها هست یا نیست و اگر هست این مرز کجا باید ترسیم شود. این که عرض کردم سکولاریسم وابسته‌ی به فرهنگ است به این معناست و چنانچه عرض کردم اصلاً به معنای خاستگاه تاریخی نیست.

نکته‌ی بعد این‌که همان‌طور که دیدیم سیاست صرفاً منحصر به قلمرو حق و حقوق نیست. سیاست با توجه به مفهوم خیر و به معنیِ زندگی سعادت‌بار هم در نظر گرفته می‌شود. چه در اخلاق و چه در سیاست (سیاستِ مبتنی بر اخلاق طبیعاً باید این‌طور باشد)، ایده‌آل زندگی سعادتمندانه نقش کلیدی بازی می‌کند و در نتیجه، دین و جهان­بینی دینیِ هر فرد متدین، در شکل­گیری الگوی زندگیِ سعادتمندانه‌ای که دنبال می‌کند نقش بسیار مهمی دارد. این درباره‌ی کسانی که عامل شکل‌گیری الگوی زندگی آنها دین نیست هم صادق است. شما اگر بگویید می‌خواهم زندگی‌ام را براساس مبانی فلسفی شکل دهم، باز هم آن فلسفه به معنای یک مکتب جامع و فراگیر در شکل‌دادن الگوی زندگی شما، تعیین کننده است.

چارلز تیلور بحث خیلی خوبی درباره‌ی مسئله‌ی سکولاریسم و دین دارد و نکته خوبی را مطرح می­کند و آن اینکه می‌گوید مشکل اصلی ما این است که اساساً صورت مسأله‌ی سکولاریسم را درست نفهمیده‌ایم. ما فکر می­کنیم مسأله سکولاریسم مسئله‌ی رابطه دین و سیاست است در حالی که این نیست و موضوع مورد بحث در این صورت‌مسئله، این است که چطور باید یک حکومت مردم‌سالار با تفاوت­ها و گوناگونی­های موجود در جامعه برخورد کند؟ در واقع، این همان سؤالی است که ما از ابتدای این سلسله بحث‌ها داشته‌ایم. سؤال اصلی این است که در جامعه‌ای که تنوع و تعدد فرهنگی داریم (از جمله تنوع دینی و باورهای دینی که همه را تحت عنوان الگوهای زیستی مطرح کردیم) باید چه کار کرد تا شاهد یک همزیستی مسالمت‌آمیز باشیم؟ البته باید به این مسئله اذعان کرد که اگر ما بخواهیم یک جامعه‌ی دینی و دین‌باور را با استفاده از ابزار حکومت به سمت تحمیل یک قرائت رسمی سوق دهیم، به این معنا که آن قرائت بخواهد به عنوان یک ملاک و معیار برای سنجش ایمان در جامعه قرار گیرد و یا در تصمیم‌گیری‌های سیاسی و حکومتی بر مردم تحمیل شود، یا برای روحانیت به عنوان یک صنف و به عنوان یک طبقه، امتیازات خاص و اقتدار خاصی قائل شود، طبیعتاً این مغایر با آن پذیرش واقعیت تنوع و تعدد است که از ابتدای بحث آن را بررسی کردیم. گفته شد که تنوع و تعدد، یک واقعیت انکارناپذیر است که تنها می‌توان با استبداد انکار کرد، وگرنه شما برای از بین بردن آن تنها می‌توانید به خودکامگی و استبداد متوسل شوید که این هم چنانکه در جلسات گذشته بررسی شد حاصلی جز زندگی منافقانه در پی نخواهد داشت.

تیلور می‌گوید اگر ما بخواهیم ناب‌ترین شکل سکولاریسم را در نظر بگیریم باید آن سه شعار اصلی انقلاب فرانسه که در دویستمین سالگرد انقلاب فرانسه هم بازسازی شد را به خاطر آوریم، یعنی: «آزادی، برابری و برادری». بر آن پایه، می‌بینید آنچه مهم است این است که مالکیت اموال مردم اعم از اموال فیزیکی از قبیل مالکیت بر جسم، یا مالکیت بر دارایی‌های شخصی و مالکیت بر عقایدشان حفظ شود. بنابراین هدف اصلی این‌ها یکی است و آن حفظ آن سه اصل است. من به عنوان یک انسان باید آزاد باشم و بتوانم باورهای خود را از مداخله‌ی دیگران ـ اعم از استبداد یک اکثریت یا حاکمیت یک اقلیت، چه استبداد حکومتی، چه استبداد دینی ـ  حفظ کنم و در کنار این‌ها، البته مسئله‌ی اموال و دارایی‌ها هم مطرح است. این مسئله، ریشه‌ی تاریخی دارد که دوستان می‌توانند برای آگاهی از این که به چه دلیل این بحث پیش آمد به تاریخ فرانسه مراجعه کنند. در واقع در آن زمان مسئله این بوده است که به راحتی، اموال دست‌اندازی و مصادره می‌شده است و به اشکال مختلف، مالیات‌های دینی گرفته می‌شده است. بنابراین، به قول تیلور، هیچ دلیلی وجود ندارد که اگر این عقاید دینی باشد بگوییم خیلی مهم نیست ولی اگر عقیده‌ای سکولار باشد یا عدم اعتقاد به خدا در آن باشد، برای ما ارجحیت داشته باشد. مهم این است که باورها محترم شمرده شوند که این، هدف مشترک بین این سه شعار بوده است.

لازمه‌ی آن این است که حکومت بی­طرف و خنثی باشند، اما قبلاً نشان داده­ایم که بی­طرفی حکومت ناممکن و از نظر بسیاری از اندیشمندان لیبرال حتی نامطلوب هم هست. پس این راه حلی برای مشکل مورد نظر ما به شمار نمی‌آید. جدایی دین از سیاست، برای ما راه حل محسوب نمی‌شود. به جای حذف دین و نظام ارزشی و باورها (چه دینی باشد چه نباشد)، باید راه حلی پیدا کنیم و سازوکارهایی در تصمیم‌گیری‌هایی که بر اجتماع انسانی در یک کشور حاکم است باید وجود داشته باشد که جوامع فرهنگی مختلف که دارای الگوهای زیستی متفاوتی هستند، در عین حفظ الگوی زیستی­شان و در عین بسترسازی مناسب برای تلاش در جهت تحقق الگوهای زیستی مورد نظرشان، بتوانند با هم همزیستی مسالمت‌آمیز داشته باشند. این هدفی است که ما در بحث‌هایمان دنبال می­کنیم و فکر می‌کنم که به تدریج داریم به پاسخ آن می‌رسیم.

نتیجه این‌که سکولاریسم ضرورتاً به معنی مخالفت و ضدیت با دین و به معنی دین‌ستیزی نیست، اما راه حل مشکل سیاست جوامع چند فرهنگی هم به حساب نمی­آید.

 


سیدعلیرضا حسینی بهشتی

     جلسه بیستم

تاریخ: ۹۲/۱۲/۱۱

مکان: مؤسسه مطالعات دین و اقتصاد


جلسه نوزدهم: بی‌طرفی حکومت (انواع بی‌طرفی، امکان و مشروعیت بی‌طرفی حکومت، نقدکمال‌گرایانه بی‌طرفی)

جلسه هجدهم: عقلانیت جمعی(هم‌اندیشی دموکراتیک و دموکراسی هم‌اندیشانه)

جلسه هفدهم: نظریه‌های عقلانیت جمعی

جلسه شانزدهم: عقلانیت، تعدد مفاهیم عقلانیت، امر عقلانی و امر عقلایی

جلسه پانزدهم: اخلاق و سیاست (مفاهیم فربه و نحیف اخلاق، سیاست اخلاقی و سیاست غیراخلاقی)

جلسه چهاردهم: تنوع و تعدد (انواع تعددگرایی، حد و مرز آن، مفاهیم حداقلی و حداکثری تنوع و تعدد)

جلسه سیزدهم: فردیت (مفهوم فردگرایی و خاستگاه تاریخی آن، ایدهٔ اصالت فرد، فردگرایی و جمع‌گرایی)

جلسه دوازدهم: نگاهی به الگوی زیستی در آئین اسلام

نظر شما چیست؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (8)