سنت شورشگری

۱۹ مهر ۱۳۹۵
میراصغر موسوی


قیام امام حسین و حماسه کربلا را از هر منظری که نگاه کنی، بی نهایت درس و نکته برای آموختن دارد. در دهه های اخیر که مذهب به عنوان راهبرد برای انقلاب و امور اجتماعی – اقتصادی – فرهنگی، و سنت حاکم بر مناسبات بین انسانی و اجتماعی مطرح می شود، نواندیشان دینی – گروهی که با شعار " بازگشت به قرآن" همراهی وهمگامی می کنند – تحلیل و تفسیر کاملا متفاوت با کار گذشتگان، از حماسه کربلا و قیام اباعبدالله ارایه می کنند. چنین افرادی هرچند اندک وتعدادشان انگشت شمار است، حوزه و جغرافیای تاثیرگذاری شان اما بی نهایت وسیع و گسترده است. در انقلاب و تحول بزرگی که در ایران رخ داد و منجر به سقوط پهلوی و پایان سلطنت موروثی شد؛ نگاه استراتژیک دکتر شریعتی به خروج و قیام امام حسین، از همه مولفه هایی که برای پیروزی انقلاب در ایران شمرده می شود، اثر بخش و تعیین کننده تراست. شریعتی از حماسه عاشورا، شهادت را به عنوان استراتژی استخراج کرد: درعصر نتوانستن، دست یافتنی ترین سلاح و اثربخش ترین عمل شهادت است. در شهادت عمل و نتیجه عمل همزمان است. شهادت ضمن اینکه پرده درو رسواگر است، دشمن را به صورت کامل خلع سلاح – از نظر ادعا و مشروعیت – می کند و در بن بستی قرار می دهد، که هیچ راه خروجی از آن وجود ندارد. به همین دلیل نیزدشمن دچارجنون می شود و دست به قتل عام می زند. همه آنان که مردمان را می کشند، درهمین بن بست می مانند، می پوکند، می پوسند و برباد فنا می روند.

راهبردی که شریعتی ازحماسه عاشورا تبیین و ارایه می کند، به نوعی قبل، همزمان و بعد از شریعتی توسط بعضی از گروه و سازمانهای مبارز نیز به عنوان تنها راه ممکن برای مبارزه انتخاب می شود. "امیرپرویزپویان" از بنیانگذران چریکهای فدایی خلق در تحلیل اوضاع ایران و وضعیت حاکم برکشورباصراحت اعلام می کند: برای شکستن این جهان سربی – تسلط و حاکمیت  میلیتاریسم – گروههای پیشتاز باید شهید بدهند. آنچه را که پویان می گوید، در قیام "سیاهکل" عملی می شود. قیامی که در آن از اسلحه هیچ کاری برنمی آید، از برکت خون شهیدان، اما آسمان صاف وروزهای آفتابی وطلایی حکومت پهلوی تیره و تارمی شود.

 آخرین اثر تاریخی – پژوهشی ای که اخیرا دانشگاه "هاروارد" در باره انقلاب ایران منتشر کرده، –  و در آن  نقش و تاثیر گذاری حوادث تاریخی در پیروزی انقلاب ایران بررسی شده – بعد از قیام خونین پانزده خرداد، قیام سیاهکل به عنوان دومین عامل تاریخی تاثیرگذار در فرآیند شکل گیری وپیروزی انقلاب اعلام شده است. اینکه داوری و تشخیص پژوهشگران هاروارد درست و یا به چه میزان قرین به صحت است، به صورت جداگانه و مستقل باید مورد بحث و بررسی قرار گیرد؛ قصد نویسنده در این سطور صرفا مورد توجه قرار دادن نظر دکترشریعتی در باره حماسه کربلا و شهادت است. نظری که به وسعت جغرافیای جهان شیعه وتعداد قابل توجهی از افراد، گروه، مراکز و سازمانهای پیروان اهل سنت اثر گذاشت. شریعتی شهادت را نتیجه رودررویی ناگزیرانه با دشمن نمی داند، بل، درعصر نتوانستن برای نیل به شهادت رودررویی با دشمن را لازم، ضروری و واجب می شمارد.

نقطه مقابل این نگاه – نگاه شریعتی – را آیت الله صالحی نجف آبادی ارایه می کند. او در کتاب بسیار ارزشمند تاریخی – تحقیقی – پژوهشی ی "شهیدجاوید" دلیل خروج امام را عزیمت به کوفه و تشکیل حکومت می داند. امام قصد دارد، با توجه به شرایط و وضعیت پیش آمده در کوفه، به آنجا رفته و دراین منطقه بسیار مهم و استراتژیک در محدوده جغرافیای جهان اسلام، تشکیل حکومت بدهد. قصد وهدف امام ازتشکیل این حکومت، و نوع ساختار، محتوا، شیوه عمل و هدف آن چندان نیاز به بحث و بررسی ندارد. با یک حوالت تاریخی به دوران حکومت امام علی این مسئله از منظر شیعیان روشن و واضح است. آنچه اما در شهید جاوید مغفول می ماند، و به تعبیر دقیق ترتکلیف آن به طور کامل و به صورت واضح روشن نمی شود، این است که: حسین ابن علی به عنوان امام آیا خود را موظف به تاسیس حکومت اسلامی می داند، یا اینکه، امام حسین با توجه به اوضاع جهان اسلام که تحت سیطره استبداد اُموی،که سنت نبوی را به طورکامل کنارگذاشته وحکومت را به امری کاملا فردیِ موروثی، وخودکامه تبدیل کرده، می خواهد، مانند یک رهبرسیاسیِ ِآگاه ازشکاف به وجودآمده در بین مردم و حاکمیت استفاده کند و یک حکومت صالح و عادل تشکیل دهد؟

شهیدجاوید مناقشه برانگیزترین کتاب دوران ماست. یک سراین طیف مناقشه انگیزان را ساواک و ساواکی ها وآن سردیگر را روحانیت مرتجع  تشکیل می داد، که هردو در یک راستا قرار داشت. درچنین وضعیت پرهیاهوومخاطره برانگیز، برخلاف اعتقاد رایج در حوزه ها، روحانیون مبارزی چون آیت الله منتظری که معتقد به جایز بودن تشکیل حکومت در زمان غیبت بودند، از این کتاب حمایت کردند. آیت الله منتظری و مشکینی تقریض بر این کتاب نوشتند و به این وسیله آنرا مورد تائید قراردادند. اگر چه دشمنی ها بالا گرفت وغوغاسالاران فضای حوزه و مراکز و مجامع مذهبی را مسموم کردند، در عوض روحانیونی که از دل قیام پانرده خرداد بیرون آمده بودند، درتبیین نظرخود مبنی برمبارزه با حاکمیت، وحمایت از نهضت اسلامی ای که آیت الله خمینی بانی وبنیانگذارآن بود، وحرکت به سمت تشکیل حکومت اسلامی فراوان بهره بردند.

ساواک و ارتجاع دینی حاکم از اثرگذاری  شهیدجاوید چنان دچار وحشت و واهمه  شده بود، که پروژه شهیدجاوید هراسی را به اجرا گذاشت. روحانیون مخالف و مبارز تندرو، و بعضی از گروه های اسلامی که عمل تندروانه داشتند، توسط ساواک طرفدار شهیدجاوید ویا گروه" شهیدجاوید"ی نامیده می شدند. این مبارزه تا واپسین ماه های سال ۱۳۵۶که شورش های شهری باعث فروپاشی ساختاری ساواک گردید، ادامه پیدا کرد. 

از نظر سندشناسی، دقت در متون تاریخی ونقل دقیق وقایع و حوادث، کتاب شهیدجاوید ارزشمندترین کتاب درموضوع مورد نظرخود است. دکتر شریعتی به رغم اینکه نظری متفاوت با نظر آیت الله صالحی نجف آبادی داشت، بارها از این کتاب نام برد و آنرا ستود.

آیت الله دکتر بهشتی یکی دیگر از نواندیشان دینی است، که حماسه عاشورا و قیام اباعبدالله را مورد تحلیل و بررسی قرار داده است. نگاه بهشتی به خروج اباعبدالله و حماسه کربلا از جنس نگاه شریعتی توامان با نگاه صالحی نجف آبادی است. او در تک گفتار"مبارزه پیروز" که درنیمه دوم دهه سی ایراد کرده، معتقد است: امام حسین با قصد و نیت رفتن به کوفه خروج کرد ولی احتمال می داد که به کوفه نمی رسد. زمانی که این احتمال به قطعیت رسید، امام جنگ را برگزید. در این گفتار آنچه بیشتر مورد توجه و نظرآیت الله بهشتی است، کامل و تمام عیاربودن اعمال و رفتار امام حسین است. چنانچه در نقل ماجرای روزعاشورا می گوید: امام نیروی انسانی اندک خود را مانند یک لشکربزرگ سازمان داد. برای جناحین فرمانده ورزمنده تعیین کرد. قدرتمندوعاشق ترین یارخود، ابوالفضل العباس رابه علمداری ( پرچم دار ) لشکر برگزید. برای خیمه ها محافظ تعیین کرد، و افراد باقی مانده را درقلب میدان گذاشت. سازماندهی و تشکیلات از دغدغه های همیشگی آیت الله بهشتی بوده و چندین تک گفتار بسیار مهم دیگر در این زمینه ایراد کرده است. بهشتی نیز مانند شریعتی قصد استخراج استراتژی از واقعه کربلا را دارد، و معتقد است: مبارزه ای به پیروزی نائل می شود، که درآن مبارزان تن به سازماندهی و تشکیلات بدهند وبه همه وظائف خودکامل عمل کنند. از همین منظر است، که قیام عاشورا جاودانه می شود و همه زمان را دربر می گیرد.

دیگاه بنیان گزاران "سازمان مجاهدین خلق" به دیدگاه آیت الله بهشتی بسیارنزدیک است. کتاب" راه حسین" احمد رضایی که از متون آموزشی سازمان محسوب می شود، از همین منظر به حماسه کربلا نگاه می کند. رضایی تشکیل حکومت توسط امام در صورت رسیدن به کوفه را منتفی نمی داند، ولی تاکید و تمرکز او برسازماندهی و تشکیلات، وچگونگی انتخاب وآموزش نیرو برای مبارزه مکتبی است. این نکته از جمله مواردی است، که آیت الله بهشتی درهمین گفتار بارها برآن تاکید می کند.

محمد حنیف نژاد چهره شاخص ومحوری بنیان گزاران سازمان مجاهدین خلق درنقد نظرپویان، بربقای رزمنده تاکید می کند، و می گوید: لازم نیست پیشگام با نیت اینکه مردم یاد بگیرند وآمادگی پیدا کنند تا شهید دهند، تن به شهادت دهد. حنیف نژاد معتقد است: وظیفه پیشگام ایجاد تشکیلات، و سازماندهی وآموزش مردم است. در عین حال پیشگام دررویارویی ناگزیرانه با دشمن از شهادت استقبال می کند. در نگاه حنیف نژاد شهادت استراتژی نیست، بلکه عملی در

راستای نیل به استراتژی – پیروزی – است. ومیزان این پیروزی بستگی به کیفیت عمل نیروی مکتبی دارد. و از همین روست که آیت الله بهشتی واقعه کربلا را که درآن رزمندگان حق طلب قتل وعام می شوند و کودکان و زنان و بیماران نیز به اسیری می روند، را مبارزه پیروز می نامند. پیروزی ای که در طول تاریخ  بشر بارها آنرا بدست آورده، و باز بارهاوبارها مزه آنرا خواهد چشید.

آنچه اما دیدگاه آیت الله بهشتی را نسبت به دو دیدگاه مطرح شده در سطور بالا، متفاوت و متمایز می کند و فهم و برداشت او از واقعه کربلا را ویژگی خاص می بخشد، این است که، برخلاف نظر آقایان شریعتی و صالحی نجف آبادی که معتقد هستند: امام ازهنگام خروج فقط یک طرح و نقشه راه داشت، بهشتی معتقد است: امام طرح و نقشه های متفاوت را در دستور کار خود قرار داده بود؛ و چنانچه هر عمل راهبردی با مانع و مشکل برخورد می کرد، با توجه به آمادگی لازم، بی آنکه به اصول مدنظر امام خدشه ای وارد شود، طرح و نقشه دیگر در دستور کار قرار می گرفت. با اینکه این طرح ها هریک مستقل، کامل و همه جانبه است، در نهایت اما هرکدام تکه ای از جغرافیای یک منظومه بزرگ، که همانا توحید و شوریدن علیه شرک است، را تشکیل می دهد. 

آیت الله مطهری نیزدراین زمینه قلم زده و کتاب "حماسه حسینی" را نوشته است. نظر وتلاش مطهری دراین اثر معطوف به خرافه زدایی از حماسه حسینی است. او ضمن غبارروبی ازاین واقعه منابع تاریخی زیادی را مورد بررسی قرار داده و موارد جعلی و تحریف ها را نشان داده است. از این نظر حماسه حسینی از کتابهای بسیار ارزشمند درروایت تاریخ واقعه عاشوراست.

 

از هرمنظر و زاویه ای که به قیام امام حسین و واقعه عاشورا نگریسته شود، ماهیت قیام امام حسین شوریدن برشرک است. در تعالیم اسلام هیچ چیزمانند شرک ضد دین – توحید – و جامعه انسانی معرفی نشده است. کفر که نقطه مقابل ایمان و توحید است، به هیچ وجه چون شرک خطرناک تلقی و معرفی نشده است.  در برخود با کافرون قرآن ما را براین می خواند: مرز خود با آنان را مشخص و تعیین کنیم و به آنان که خدای دیگری را می پرستند بگوییم: شما به دین خود و ما نیز به دین خود! چراکه کفر پدیده ای عریان است و ادعای توحید ندارد؛ وخدا، دین و ایمان او، با خدا، دین وایمان ما کاملا متفاوت است. او بر دین و ایمان خود مصر است و بر حریم مومنین به توحید پا نمی گذارد. مشرک اما ادعای توحید دارد، جامه توحید برتن می کند ولی قلب ماهیت می کند. مشرک از تمام مناسبات انسانی – اجتماعی – اقتصادی خدا را حذف می کند و خود جاگزین خدا می شود. یعنی، خدا را برآسمان می فرستد و خود را جانشین خدا معرفی می کند. دراین خودخدایی، حاکم هم متولی، هم یگانه مفسرومجری دین و احکام آن است. او با اصرارو حتی اعمال زورو یا بخشش زر شعائر- ظاهر- را گسترش می دهد و همه جا نماز جماعت و جمعه برگزار می کند، برای رفتن به حج تسهیلات قائل می شود و بر رفتار و پوشش مردم نظارت می کند و  روزه خواران را شلاق می زند، از درون اما مسخ ماهیت می کند.

مهندس میرحسین موسوی تعریف دقیق و جامعی از شرک و بدعت در دین می دهد. این تعریف از بدعت در دین مرا از توضیح بیشتر بی نیاز می کند:

" حسین می دید که باطل را لباس حق می پوشانند و حق را باطل جلوه میدهند. "

در چنین وضعیتی شوریدن برشرک وظیفه همگان است، و امام به عنوان پیشگام برشرک می شورد و سنت شورش علیه بدعت دردین را برای شیعیانش برجای می گذارد. میرحسین موسوی می گوید:"

[ امام حسین] می دید که زمانه ایستادگی در مقابل کسانی است که به نام جانشینی پیامبر(ص) چوب حراج بر دین و دینداری زده اند…"  …

در چنین زمانه ای به بهای جان هم شده پای درراه باید نهاد.

پایان

نظر شما چیست؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (25)